Khi ngủ, tai vẫn nghe: tai không có "mí" để khép lại, ốc tai và dây thần kinh vẫn gửi tín hiệu lên não suốt đêm. Điều thay đổi là não chọn lọc, vặn nhỏ những tiếng quen và vô hại, nhưng vẫn để ý những tiếng có ý nghĩa với ta. Tên của mình là một trong những tiếng như vậy, nên một tiếng gọi tên khẽ có thể đánh thức ta, trong khi tiếng xe chạy ngoài đường to hơn nhiều lại không.
Tai không có mí mắt
Mắt ngủ thì nhắm, mũi và lưỡi ít khi bị kích thích mạnh. Riêng tai thì mở suốt 24 giờ. Âm thanh vẫn đi vào ống tai, làm rung màng nhĩ, kích thích tế bào lông trong ốc tai như lúc thức. Tín hiệu vẫn chạy qua thân não lên tới vùng đồi thị và vỏ não thính giác.
Nhiều nhà khoa học cho rằng đây là "người gác đêm" mà tiến hoá để lại: tổ tiên của ta ngủ giữa thiên nhiên, cần nghe được tiếng động lạ, tiếng thú dữ, tiếng đồng loại kêu cứu. Một giác quan không bao giờ tắt hẳn là một lợi thế sống còn.
Nhưng nếu não phản ứng với mọi tiếng động thì không ai ngủ nổi. Vì vậy trong lúc ngủ, não đóng vai một người gác cổng khó tính: tiếng nào cho qua để đánh thức ta, tiếng nào chỉ ghi nhận rồi bỏ.
Não gác cổng thế nào
Vùng đồi thị, trạm trung chuyển của hầu hết tín hiệu giác quan lên vỏ não, thay đổi cách làm việc khi ta ngủ. Trong giấc ngủ, điện não xuất hiện những đợt sóng đặc trưng; một trong số đó, các "thoi ngủ" ngắn, được cho là có liên quan tới việc làm giảm dòng tín hiệu giác quan đi lên. Khi có tiếng động đáng kể, điện não thường xuất hiện một làn sóng lớn gọi là phức hợp K, có vai trò như vừa "phản ứng" với tiếng, vừa giữ cho giấc ngủ không bị đứt.
Khả năng bị đánh thức thay đổi theo từng giai đoạn ngủ:
| Giai đoạn | Đặc điểm | Dễ bị tiếng động đánh thức? |
|---|---|---|
| Ngủ nông (vừa thiếp đi) | Còn nửa tỉnh nửa mê, cơ thể thả lỏng | Rất dễ, tiếng nhỏ cũng làm tỉnh |
| Ngủ ổn định | Chiếm phần lớn thời gian ngủ, có thoi ngủ và phức hợp K | Khá khó với tiếng quen; tiếng lạ, tiếng có ý nghĩa vẫn có thể đánh thức |
| Ngủ sâu (sóng chậm) | Nhiều nhất ở nửa đầu đêm | Khó nhất; bị đánh thức lúc này thường lơ mơ, mất phương hướng |
| Ngủ mơ (REM) | Não hoạt động mạnh, cơ bắp gần như liệt tạm thời | Thay đổi; đôi khi tiếng động bên ngoài lẫn vào giấc mơ |
Ai từng nghe tiếng chuông báo thức "biến" thành tiếng chuông trường trong giấc mơ rồi mới tỉnh hẳn sẽ hiểu dòng cuối cùng của bảng.
Vì sao tên mình đặc biệt
Năm 1960, nhóm của Ian Oswald ở Anh đã làm thí nghiệm phát một loạt tên người cho người tham gia đang ngủ, đồng thời đo điện não và phản ứng. Kết quả: tên của chính người ngủ gây phản ứng rõ hơn hẳn tên người khác, kể cả khi được phát cùng độ to. Nghĩa là não không chỉ đo độ lớn của tiếng mà còn "hiểu" tiếng đó là gì, ngay cả khi ta không tỉnh.
Các nghiên cứu đo điện não từ cuối thập niên 1990 về sau xác nhận điều tương tự: não người ngủ vẫn phân biệt được tên mình với tên lạ. Năm 2014, nhóm của Sid Kouider ở Pháp còn cho thấy người tham gia được tập phân loại từ ngữ trước khi ngủ, khi đã ngủ thiếp đi, não họ vẫn tiếp tục "chuẩn bị" phân loại các từ được đọc lên, dù sáng ra họ không nhớ gì.
Tên mình đặc biệt vì nó là từ ta nghe nhiều nhất trong đời, và hầu như lần nào nghe cũng có nghĩa: ai đó cần mình. Bộ lọc của não học được rằng tiếng này không được bỏ qua.
Không chỉ là tên
Những tiếng khác cũng "lọt" qua người gác cổng theo cùng nguyên tắc: có ý nghĩa thì được ưu tiên.
- Tiếng con khóc: nhiều cha mẹ, nhất là trong những tháng đầu nuôi con nhỏ, tỉnh dậy với tiếng khóc rất khẽ của con mình nhưng ngủ say qua tiếng ồn khác lớn hơn. Từ cuối thập niên 1960 đã có nghiên cứu ghi nhận người mẹ nhận ra tiếng khóc của con mình giữa tiếng khóc của các bé khác.
- Tiếng lạ trong nhà: tiếng cửa mở lúc nửa đêm, tiếng kính vỡ dù nhỏ thường làm tỉnh hơn tiếng quạt chạy to.
- Tiếng thay đổi đột ngột: quạt đang chạy bỗng tắt, mưa bỗng ngớt cũng có thể đánh thức ta, vì não theo dõi cả sự thay đổi chứ không chỉ độ to.
Quen tai: vì sao người sống cạnh đường tàu vẫn ngủ ngon
Ngược với tên mình là những tiếng não đã học là vô hại. Người mới chuyển đến gần đường sắt, sân bay, chợ đêm thường mất ngủ mấy đêm đầu, rồi dần ngủ được. Não đã "quen tai": tiếng lặp lại đều đặn, không kèm theo chuyện gì nguy hiểm, bị đánh giá thấp dần.
Quen tai giúp ta ngủ, nhưng nó không tắt hẳn phản ứng của cơ thể. Ngay cả khi không tỉnh dậy, tiếng động lớn ban đêm vẫn có thể làm tim đập nhanh lên, giấc ngủ chuyển từ sâu sang nông trong chốc lát. Đó là lý do một đêm ồn ào có thể khiến sáng ra vẫn thấy mệt dù "không thức giấc lần nào".
Có một mặt trái nữa: tiếng báo động nếu quá quen cũng có thể bị bỏ qua. Người ngủ say nên đặt báo thức xa giường một chút, và đổi âm báo thức khi thấy mình bắt đầu "ngủ xuyên" qua nó.
Trẻ em, người lớn tuổi và người nghe kém
- Trẻ em có nhiều ngủ sâu hơn người lớn, nên có thể ngủ qua cả những tiếng to, kể cả chuông báo. Đừng mặc định trẻ sẽ tự thức dậy khi có báo động trong nhà; cả nhà nên có kế hoạch người lớn đánh thức trẻ.
- Người lớn tuổi thường ngủ nông hơn, dễ tỉnh giữa đêm. Đồng thời nếu nghe kém, họ có thể không nghe được chuông cửa, chuông điện thoại, tiếng gọi ban đêm.
- Người Điếc và người nghe kém thường dùng báo thức rung đặt dưới gối, đèn nháy nối với chuông cửa, chuông báo cháy. Gia đình có người nghe kém nên kiểm tra xem các báo động trong nhà có tới được họ khi ngủ không.
Thói quen nghe khi ngủ cần lưu ý
- Ngủ với tai nghe: nếu nghe nhạc, sách nói để dễ ngủ, đặt hẹn giờ tắt và để âm lượng thật nhỏ. Tai không được nghỉ trọn đêm nếu âm thanh to kéo dài nhiều giờ. Tai nghe nhét sâu khi nằm nghiêng có thể ép vào ống tai gây đau.
- Báo thức: không cần mở hết cỡ. Âm báo tăng dần, đặt xa giường, thường hiệu quả hơn một tiếng chói đặt sát tai.
- Gọi người đang ngủ say: gọi tên khẽ vài lần, chạm nhẹ vai, thay vì hét sát tai. Người bị đánh thức giữa ngủ sâu có thể lơ mơ vài phút, đừng hỏi ngay chuyện quan trọng.
Khi nào cần đi khám
- Sáng thức dậy thấy một bên tai nghe kém hẳn: đi khám tai mũi họng ngay, càng sớm càng tốt, kể cả khi không đau.
- Ù tai một bên kéo dài, ban đêm nghe rõ hơn và gây mất ngủ; ù tai kèm chóng mặt.
- Đau tai, chảy dịch tai, nhất là sau khi ngủ đeo tai nghe nhét sâu nhiều đêm.
- Người nhà thấy bạn không còn tỉnh dậy với những tiếng trước đây vẫn nghe (chuông cửa, điện thoại, tiếng gọi): nên đo thính lực.
- Trẻ ngủ say đến mức không giật mình với tiếng động lớn cả khi thức, không quay về phía tiếng gọi, chậm nói: đưa trẻ khám bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi.
Câu hỏi thường gặp
Khi ngủ tai có còn nghe không?
Có. Tai không có cơ chế đóng lại như mắt, nên âm thanh vẫn đi vào và tín hiệu vẫn lên não. Não giảm phản ứng với tiếng quen, vô hại nhưng vẫn theo dõi những tiếng có ý nghĩa để đánh thức ta khi cần.
Vì sao gọi tên thì người đang ngủ dễ tỉnh?
Tên mình là từ được nghe nhiều nhất và gần như luôn có ý nghĩa, nên não ưu tiên nó cả khi đang ngủ. Các thí nghiệm đo điện não từ năm 1960 đến nay đều ghi nhận tên của chính người ngủ gây phản ứng mạnh hơn tên người khác.
Vì sao có người ngủ được cạnh đường tàu?
Não "quen tai" với tiếng lặp lại đều đặn và vô hại, nên dần không đánh thức ta nữa. Tuy vậy tiếng ồn lớn ban đêm vẫn có thể làm giấc ngủ nông đi trong chốc lát dù ta không tỉnh hẳn.
Trẻ em có tỉnh dậy khi có chuông báo động không?
Không phải lúc nào cũng có. Trẻ có nhiều giai đoạn ngủ sâu nên có thể ngủ qua cả tiếng to. Gia đình nên có kế hoạch để người lớn chủ động đánh thức trẻ khi có báo động.
Ngủ đeo tai nghe có hại tai không?
Nếu âm lượng nhỏ và có hẹn giờ tắt thì ít rủi ro hơn. Nghe to kéo dài nhiều giờ không cho tai nghỉ, còn tai nghe nhét sâu khi nằm nghiêng có thể gây đau ống tai. Đau tai, chảy dịch hay nghe kém sau đó thì nên đi khám.
