Quay vòng xong bị chóng mặt vì dịch trong ba ống bán khuyên của tai trong vẫn tiếp tục xoáy theo quán tính sau khi cơ thể đã dừng. Các tế bào cảm giác trong ống bán khuyên báo cho não rằng đầu "vẫn đang quay", trong khi mắt và chân nói ngược lại. Cuộc cãi nhau giữa các giác quan ấy khiến ta thấy cả căn phòng xoay, mắt giật, bước chân loạng choạng cho tới khi dịch đứng yên trở lại.
Tai không chỉ để nghe
Trong tai trong, cạnh ốc tai, có một bộ phận nhỏ hơn nhưng làm việc không ngừng cả khi ta ngủ: hệ tiền đình. Nó dùng chung khoang dịch và chung dây thần kinh số VIII với ốc tai, nhưng không nghe âm thanh. Việc của nó là cảm nhận đầu đang quay, đang nghiêng, đang tăng tốc theo hướng nào.
| Bộ phận | Cảm nhận gì | Ví dụ trong đời sống |
|---|---|---|
| Ba ống bán khuyên | Chuyển động xoay của đầu (gật, lắc, nghiêng) | Quay đầu nhìn sang bên, xoay người trên ghế xoay |
| Soan nang (túi bầu dục) | Nghiêng đầu, tăng – giảm tốc theo chiều ngang | Xe phanh gấp, xe buýt bắt đầu chạy |
| Cầu nang (túi tròn) | Tăng – giảm tốc theo chiều dọc, lực hút trái đất | Thang máy bắt đầu đi lên hoặc dừng lại |
Ba ống bán khuyên xếp gần vuông góc với nhau, giống ba mặt ở góc một chiếc hộp. Nhờ vậy, dù đầu xoay theo hướng nào, ít nhất một ống cũng nhận ra. Hai bên tai có hai bộ, làm việc theo cặp, bên này tăng tín hiệu thì bên kia giảm.
Ống bán khuyên hoạt động thế nào
Mỗi ống bán khuyên là một vòng nhỏ đầy dịch. Ở chân mỗi ống có một chỗ phình, bên trong là một khối thạch hình mũ gọi là đài, cắm trên một chùm tế bào lông, chắn ngang dòng dịch như một cánh cửa mềm.
Hãy tưởng tượng một cốc nước đặt trên mâm xoay. Khi bắt đầu xoay mâm, thành cốc quay theo ngay, nhưng nước bên trong còn "đứng lại" một lúc do quán tính. Trong ống bán khuyên cũng vậy:
- Bắt đầu quay: ống xương quay theo đầu, dịch bên trong trễ lại, đẩy đài nghiêng về một phía. Tế bào lông báo: "đang quay sang phải".
- Quay đều một lúc lâu: ma sát kéo dịch quay cùng tốc độ với ống. Đài trở về giữa. Sau khoảng vài chục giây quay đều với mắt nhắm, cảm giác quay mờ dần dù ta vẫn đang quay.
- Dừng đột ngột: ống dừng ngay theo đầu, nhưng dịch vẫn trôi tiếp theo quán tính, đẩy đài nghiêng về phía ngược lại. Tế bào lông báo: "đang quay sang trái". Đây chính là lúc ta thấy căn phòng xoay.
Chỉ tới khi dịch dừng hẳn, đài trở về giữa, cảm giác quay mới hết, thường trong vòng vài chục giây.
Vì sao mắt giật khi chóng mặt
Hệ tiền đình nối trực tiếp với các cơ điều khiển mắt qua một phản xạ rất nhanh. Bình thường, khi quay đầu sang phải, phản xạ này kéo mắt sang trái đúng bằng góc đó để hình ảnh không bị nhoè. Đó là lý do có thể vừa lắc đầu vừa đọc chữ. Sau khi quay vòng, tín hiệu "giả" từ tai trong vẫn điều khiển mắt: mắt trôi chậm về một phía rồi giật nhanh trở lại, lặp đi lặp lại. Hiện tượng này gọi là rung giật nhãn cầu, nhìn thấy rõ nếu quan sát mắt bạn mình ngay sau khi quay vòng.
Nhà khoa học người Áo – Hung Robert Bárány nghiên cứu mối liên hệ giữa tai trong và chuyển động mắt, và nhận giải Nobel Y học năm 1914 cho các công trình về hệ tiền đình. Trước đó, năm 1861, bác sĩ người Pháp Prosper Ménière đã chỉ ra rằng những cơn chóng mặt kèm ù tai, nghe kém có thể xuất phát từ tai trong, chứ không phải từ não như nhiều người thời đó nghĩ.
Viên đá tai: cảm nhận trọng lực
Soan nang và cầu nang có một lớp tế bào lông phủ màng thạch, trên đó rải những tinh thể canxi cacbonat li ti gọi là sỏi tai (hay đá tai). Các tinh thể này nặng hơn dịch xung quanh. Khi đầu nghiêng hoặc cơ thể tăng tốc, chúng bị trọng lực và quán tính kéo trượt, làm nghiêng chùm lông bên dưới. Nhờ vậy, ngay cả nhắm mắt, ta vẫn biết đầu đang thẳng hay nghiêng.
Đôi khi cảm nhận này bị "lừa": máy bay đang tăng tốc trên đường băng có thể cho cảm giác như đang ngửa ra sau, vì não không phân biệt được hoàn toàn giữa tăng tốc và nghiêng. Phi công được huấn luyện để tin đồng hồ trên buồng lái hơn cảm giác cơ thể trong mây.
Thăng bằng là cuộc họp của ba giác quan
Tai trong không tự giữ thăng bằng một mình. Não liên tục so ba nguồn tin:
- Tai trong: đầu đang quay, nghiêng, tăng tốc thế nào.
- Mắt: khung cảnh xung quanh đang đứng yên hay chuyển động.
- Cảm giác từ bàn chân, khớp, cơ: mặt đất cứng hay mềm, người đang dồn trọng lượng về đâu.
Khi ba nguồn khớp nhau, ta không để ý gì. Khi chúng mâu thuẫn, ta thấy chóng mặt, buồn nôn. Đó là cơ chế của say xe, say tàu: ngồi đọc điện thoại trên xe, mắt thấy trang giấy đứng yên trong khi tai trong cảm nhận xe lắc. Cách giảm say xe dựa đúng vào nguyên lý này: ngồi hàng ghế trước, nhìn ra xa về phía đường chân trời, không đọc hay nhìn màn hình, mở cửa sổ cho thoáng.
Vũ công ba lê xoay mãi không chóng mặt?
Vũ công dùng kỹ thuật "giữ điểm nhìn": mắt nhìn chằm chằm một điểm cố định, đầu ở lại đến phút cuối rồi quay vụt một vòng để bắt lại điểm đó. Cách này giúp mắt luôn có mốc đứng yên và giảm thời gian đầu thực sự xoay. Một nghiên cứu ở London công bố năm 2013 còn ghi nhận ở các vũ công tập luyện lâu năm, cảm giác chóng mặt sau khi xoay yếu hơn hẳn người thường, cho thấy não có thể học cách "giảm âm lượng" tín hiệu tiền đình qua luyện tập.
Quay vòng an toàn và những điều nên biết
Trẻ con rất thích tự quay vòng tới chóng mặt rồi ngã lăn ra cười. Đây là cách tự nhiên trẻ "tập" hệ tiền đình. Chỉ cần vài lưu ý:
- Cho trẻ quay trên bãi cỏ, thảm mềm, xa bậc thang, mép bàn, hồ nước, lòng đường.
- Dừng khi trẻ kêu buồn nôn, mặt tái.
- Đu quay, ghế xoay mạnh: không ép trẻ chơi khi trẻ sợ hoặc đã có biểu hiện say.
Người lớn tuổi thì nên để ý điều ngược lại: hệ tiền đình, thị lực và cảm giác bàn chân đều yếu đi theo tuổi, làm tăng nguy cơ ngã. Đứng dậy từ từ, ngồi một lúc trên mép giường trước khi đi, bật đèn khi dậy đêm là những thói quen nhỏ có ích.
Khi nào cần đi khám
Chóng mặt thoáng qua sau khi quay vòng là bình thường. Nhưng cần lưu ý các trường hợp sau:
- Gọi cấp cứu ngay nếu chóng mặt xuất hiện đột ngột kèm một trong các dấu hiệu: đau đầu dữ dội, nói khó, méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nhìn đôi, đi không vững như say rượu. Đây có thể là dấu hiệu của bệnh lý ở não, không phải ở tai.
- Chóng mặt kèm nghe kém, ù tai một bên: khám tai mũi họng sớm. Nghe kém đột ngột thì đi khám ngay, càng sớm càng tốt.
- Cơn chóng mặt quay cuồng lặp lại nhiều lần, nhất là khi đổi tư thế như nằm xuống, trở mình, ngẩng đầu.
- Chóng mặt kéo dài nhiều ngày, buồn nôn nhiều, không đi lại được.
- Đau tai, chảy dịch tai, sốt kèm chóng mặt.
- Người lớn tuổi hay bị choáng, mất thăng bằng, đã ngã.
Chuyên khoa thường bắt đầu là tai mũi họng; bác sĩ có thể phối hợp với thần kinh khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao quay vòng xong lại chóng mặt?
Vì dịch trong ống bán khuyên của tai trong vẫn trôi theo quán tính sau khi ta đã dừng, làm các tế bào cảm giác báo cho não rằng đầu còn đang quay theo chiều ngược lại. Mắt và chân báo đứng yên, sự mâu thuẫn gây ra cảm giác căn phòng xoay.
Bộ phận nào trong tai giúp giữ thăng bằng?
Hệ tiền đình ở tai trong, gồm ba ống bán khuyên cảm nhận chuyển động xoay, cùng soan nang và cầu nang cảm nhận nghiêng đầu, trọng lực và tăng tốc. Não kết hợp tín hiệu này với mắt và cảm giác bàn chân để giữ thăng bằng.
Vì sao đọc sách trên xe dễ bị say xe?
Vì mắt nhìn trang sách đứng yên trong khi tai trong cảm nhận xe đang lắc, tăng tốc, rẽ. Não nhận hai tín hiệu trái ngược và phản ứng bằng chóng mặt, buồn nôn. Nhìn ra xa về phía trước giúp mắt và tai khớp lại.
Chóng mặt khi nào là nguy hiểm?
Chóng mặt đột ngột kèm đau đầu dữ dội, nói khó, méo miệng, yếu hoặc tê một bên người, nhìn đôi là dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay. Chóng mặt kèm nghe kém, ù tai một bên cũng cần đi khám tai mũi họng sớm.
Vì sao vũ công xoay nhiều vòng mà ít chóng mặt?
Họ dùng kỹ thuật giữ điểm nhìn: mắt bám một điểm cố định, đầu quay vụt ở cuối mỗi vòng. Tập luyện lâu năm còn giúp não giảm phản ứng với tín hiệu chóng mặt từ tai trong.
