Người lớn tuổi khó nghe tiếng cao trước vì phần ốc tai xử lý tần số cao, nằm ngay cửa vào, chịu hao mòn sớm nhất sau nhiều chục năm nhận mọi rung động. Tế bào lông ở đó dần mất đi và không mọc lại, nên tiếng chim hót, tiếng chuông, và quan trọng nhất là các phụ âm s, x, t, ph mờ dần trước. Quá trình này gọi là lão thính, diễn ra chậm, đều hai tai, và thường người nhà nhận ra trước chính người bị.
Lão thính phổ biến đến mức nào
Theo Báo cáo Thế giới về Thính giác của WHO năm 2021, khoảng 1,5 tỷ người trên thế giới sống với một mức độ nghe kém nào đó, và hơn một phần tư người trên 60 tuổi có mức nghe kém ảnh hưởng tới sinh hoạt. Nói cách khác, cứ bốn ông bà thì ít nhất một người đang phải căng tai mỗi ngày, nhiều khi không ai biết.
Lão thính không phải là bệnh "đột nhiên mắc". Nó tích luỹ từ rất sớm. Ngưỡng nghe tiếng rất cao bắt đầu lùi từ tuổi hai mươi, ba mươi, chỉ là chưa ảnh hưởng tới tiếng nói nên không ai để ý. Bảng dưới đây mô tả xu hướng chung, mỗi người mỗi khác rất nhiều.
| Độ tuổi (khoảng) | Thay đổi hay gặp | Người đó thường nhận thấy |
|---|---|---|
| 20–40 | Ngưỡng trên lùi dần từ gần 20.000 Hz xuống thấp hơn | Không thấy gì; không còn nghe một số tiếng rít rất cao |
| 40–60 | Bắt đầu giảm ở vùng khoảng 4.000–8.000 Hz, nhất là người từng làm việc chỗ ồn | Chỗ đông người nghe hơi mệt; đôi khi nhầm từ có s, x |
| 60–75 | Giảm rõ ở tần số cao, bắt đầu lan sang vùng 2.000–4.000 Hz | "Nghe thấy nhưng không rõ"; mở tivi to; ngại nghe điện thoại |
| Trên 75 | Giảm lan rộng hơn, xử lý tiếng nói chậm hơn | Khó theo câu chuyện nhiều người; mệt khi giao tiếp lâu |
Vì sao tiếng cao mất trước
Ốc tai xếp tần số như bàn phím: tiếng cao được xử lý ở đáy, ngay sau cửa sổ bầu dục; tiếng trầm ở đỉnh, sâu bên trong. Mọi rung động, dù trầm hay bổng, đều phải đi qua phần đáy trước. Sau sáu bảy chục năm, phần đáy là nơi "làm việc nhiều nhất".
Ngoài tế bào lông, lão thính còn liên quan tới:
- Vân mạch: lớp mô giàu mạch máu tạo ra "cục pin" điện cho ốc tai. Khi nó yếu đi, toàn bộ tế bào lông làm việc kém hơn.
- Sợi thần kinh thính giác: số sợi và mối nối giảm dần, làm tín hiệu lên não kém chi tiết.
- Não: tốc độ xử lý âm thanh và trí nhớ làm việc chậm lại, nên câu nói nhanh, nhiều người cùng nói trở nên khó theo dõi.
Những yếu tố khiến lão thính đến sớm và nặng hơn: tiếng ồn tích luỹ suốt đời (xưởng máy, công trường, nhạc lớn), yếu tố gia đình, hút thuốc, và một số bệnh mạn tính ảnh hưởng mạch máu như bệnh tim mạch, đái tháo đường. Giữ tai khỏi ồn và chăm sóc sức khoẻ chung là cách "để dành" đôi tai cho tuổi già.
"Nghe thấy nhưng không rõ": cái bẫy của phụ âm
Tiếng Việt có nhiều phụ âm nằm ở vùng tần số cao: s, x, ph, th, t, ch. Chúng yếu hơn nguyên âm rất nhiều. Khi mất nghe tiếng cao, người lớn tuổi vẫn nghe đủ nguyên âm và thanh điệu, biết có người đang nói, biết câu dài hay ngắn, nhưng nhiều từ bị nhoè vào nhau: "sách" nghe như "thách", "phở" lẫn với "thở".
Hệ quả là:
- Nói to hơn không giúp nhiều, vì nói to chủ yếu làm nguyên âm to lên, còn phụ âm vẫn khó nghe. Hét còn làm méo tiếng.
- Giọng phụ nữ và trẻ em, cao hơn và nhỏ hơn, thường khó nghe hơn giọng nam trầm. Nhiều ông bà nghe con trai nói rõ hơn nghe cháu gái.
- Chỗ ồn thì tệ hơn hẳn: tiếng ồn nền dễ dàng che lấp các phụ âm vốn đã yếu.
Người ngoài nhìn vào dễ nghĩ ông bà "nghe được lúc thích, lúc không", hay "lãng tai giả vờ". Thực ra, cùng một người có thể nghe rõ câu này mà không nghe ra câu kia, tuỳ giọng ai, nói nhanh hay chậm, ở đâu.
Nghe kém không chỉ là chuyện của tai
Nghe kém kéo dài không được hỗ trợ ảnh hưởng tới nhiều mặt của cuộc sống người lớn tuổi:
- Giao tiếp và tâm trạng: nhiều người ngại hỏi lại, dần ít nói chuyện, ngại đi họp mặt, dễ thu mình, buồn chán.
- An toàn: khó nghe tiếng xe, tiếng còi, tiếng chuông cửa, tiếng ấm nước reo.
- Trí nhớ, nhận thức: Uỷ ban về sa sút trí tuệ của tạp chí y khoa The Lancet (báo cáo năm 2020, cập nhật năm 2024) xếp nghe kém ở tuổi trung niên vào nhóm các yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ có thể thay đổi được. Mối liên quan này còn đang được nghiên cứu thêm, chưa có nghĩa là nghe kém chắc chắn dẫn tới sa sút trí tuệ, nhưng là một lý do nữa để không bỏ mặc đôi tai.
Giúp người lớn tuổi nghe dễ hơn
Khi nói chuyện
- Đến gần, gọi tên, chạm nhẹ vai trước khi nói. Đứng chính diện, mặt hướng về ánh sáng để ông bà thấy khẩu hình.
- Nói rõ, chậm vừa phải, giọng hơi trầm xuống. Không cần hét.
- Tắt tivi, quạt mạnh khi cần nói điều quan trọng.
- Không hiểu thì nói lại bằng từ khác ngắn gọn hơn, thay vì lặp y nguyên.
- Với thông tin quan trọng như giờ hẹn, liều lượng do bác sĩ kê, số điện thoại: viết ra giấy.
Trong nhà
- Chọn chuông cửa, chuông điện thoại có âm trầm hơn hoặc kèm đèn nháy.
- Bật phụ đề khi xem tivi; cho ông bà ngồi gần loa thay vì mở thật to cho cả nhà.
- Đặt đồ báo động trong nhà ở chỗ dễ nghe, kiểm tra xem ông bà có nghe thấy không.
Đo thính lực và máy trợ thính
Từ khoảng 50–60 tuổi, nên đo thính lực định kỳ ngay cả khi chưa thấy gì. Khi đã nghe kém, máy trợ thính được đo và chỉnh theo thính lực đồ của chính người dùng có thể giúp rất nhiều, nhất là khi đeo sớm, trước khi não "quên" cách xử lý tiếng cao. Không nên tự mua các loại "máy khuếch đại âm thanh" trôi nổi để thay máy trợ thính được đo chỉnh: chúng khuếch đại cả tiếng ồn, có thể quá to và không đúng vùng tần số bị mất. Nên đến khám tai mũi họng trước, rồi làm theo tư vấn của bác sĩ và chuyên viên thính học.
Khi nào cần đi khám
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai: đây không phải lão thính thông thường. Đi khám tai mũi họng ngay, càng sớm càng tốt.
- Nghe kém ở một bên rõ hơn bên kia, hoặc ù tai một bên kéo dài.
- Ù tai kèm chóng mặt, mất thăng bằng.
- Đau tai, chảy dịch, mủ, máu tai; tai bí kéo dài.
- Người nhà thấy ông bà mở tivi to, hay hỏi lại, trả lời lệch câu hỏi, ít tham gia trò chuyện hơn trước.
- Nghe kém kèm hay quên, lẫn lộn tăng nhanh: nên khám cả tai mũi họng và thần kinh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già khó nghe tiếng cao?
Phần ốc tai xử lý tần số cao nằm ở đáy, nơi mọi rung động đi qua đầu tiên, nên hao mòn sớm nhất. Tế bào lông ở đó mất dần theo năm tháng và không tái tạo, khiến tiếng cao và các phụ âm như s, x, ph mờ đi trước.
Lão thính là gì?
Lão thính là giảm thính lực dần dần theo tuổi, thường ở cả hai tai, bắt đầu ở tần số cao. Nó liên quan tới hao mòn tế bào lông, mạch máu nuôi ốc tai, sợi thần kinh và tốc độ xử lý của não.
Vì sao nói to với người lớn tuổi mà họ vẫn không nghe rõ?
Nói to chủ yếu làm nguyên âm to lên, trong khi thứ họ mất là các phụ âm tần số cao giúp phân biệt từ. Nói rõ, chậm vừa, mặt đối mặt, giọng hơi trầm và ở nơi yên tĩnh hiệu quả hơn hét.
Bao nhiêu tuổi thì nên đi đo thính lực?
Nên đo thính lực định kỳ từ khoảng 50–60 tuổi, sớm hơn nếu làm việc ở môi trường ồn hoặc gia đình có người nghe kém sớm. Bất kỳ ai thấy nghe kém đột ngột thì cần đi khám ngay.
Có nên mua máy khuếch đại âm thanh giá rẻ cho ông bà?
Không nên dùng chúng thay máy trợ thính được đo chỉnh. Máy khuếch đại trôi nổi tăng to mọi tiếng, kể cả tiếng ồn, và không chỉnh theo vùng tần số bị mất. Nên đưa ông bà đi khám tai mũi họng và đo thính lực để được tư vấn đúng.
