Nghe giọng mình trong bản ghi âm thấy lạ vì khi nói, ta nghe giọng của chính mình bằng hai đường: qua không khí vào tai và qua rung động của xương sọ. Đường xương làm giọng nghe trầm và dày hơn. Bản ghi âm chỉ thu đường không khí, nên đó gần với giọng người khác vẫn nghe hằng ngày, còn với ta thì nó mỏng, cao và "không giống mình".
Hai đường âm thanh khi ta nói
Khi một người khác nói, giọng họ tới tai ta theo một đường duy nhất: qua không khí, vào ống tai, làm rung màng nhĩ. Khi chính ta nói, có thêm một đường nữa. Dây thanh rung trong cổ họng, khoang miệng và khoang mũi cộng hưởng, và rung động này truyền thẳng qua xương hàm, xương sọ vào ốc tai, không cần đi qua màng nhĩ.
| Giọng mình nghe khi đang nói | Giọng mình trong bản ghi âm | |
|---|---|---|
| Đường tới tai | Không khí + xương sọ | Chỉ không khí (qua micro rồi loa) |
| Cảm giác | Trầm, ấm, dày, "đầy" hơn | Mỏng, cao hơn, đôi khi the thé |
| Ai cũng nghe như vậy | Chỉ mình ta | Gần với cách người khác nghe giọng ta |
Xương và mô trong đầu truyền tốt rung động tần số thấp hơn tần số cao. Vì vậy phần trầm trong giọng được "bơm" thêm khi đi qua đường xương. Kết quả là giọng mình trong đầu nghe trầm, ấm hơn so với thực tế mà người xung quanh nghe. Khi bật bản ghi âm, phần trầm "thêm vào" ấy biến mất, ta nghe thấy giọng cao và mỏng hơn mình tưởng.
Tự kiểm tra đường xương trong ba mươi giây
Có thể cảm nhận đường xương rất dễ:
- Nói "a" kéo dài ở giọng bình thường.
- Vẫn nói, lấy hai ngón tay ấn nhẹ nắp bình tai (mẩu sụn nhỏ phía trước lỗ tai) cho kín, không đưa ngón tay vào sâu.
- Giọng mình bỗng nghe to hơn và trầm hẳn đi.
Lý do: khi tai bị bịt, phần âm đi qua xương vào ống tai không thoát ra ngoài được, đặc biệt là tiếng trầm, nên dội lại mạnh hơn. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng bít tai. Người mới đeo nút tai hoặc một số loại máy trợ thính kín cũng hay thấy giọng mình "ồm ồm như nói trong thùng" vì cùng lý do; chuyên viên đo chỉnh máy có cách điều chỉnh cho bớt.
Tai tự vặn nhỏ giọng mình
Có thêm một lớp nữa làm giọng trong đầu khác bản ghi. Khi ta chuẩn bị nói, một cơ nhỏ trong tai giữa là cơ bàn đạp co lại, làm chuỗi xương con truyền kém đi một chút, chủ yếu ở tần số thấp. Đồng thời, não "báo trước" cho vùng thính giác rằng sắp có tiếng do chính mình tạo ra, và vùng này giảm phản ứng lại.
Đó là lý do ta không bị chính giọng mình làm chói tai dù miệng ở rất gần tai. Đó cũng là một phần lý do ta gần như không bao giờ thật sự "nghe" giọng mình một cách khách quan. Não luôn đối xử với nó như một thứ đặc biệt.
Vì sao không chỉ lạ mà còn khó chịu
Nhiều người không chỉ thấy giọng ghi âm lạ, mà thấy ngượng, khó chịu, muốn tắt ngay. Phần vật lý chỉ giải thích được sự khác biệt. Cảm giác khó chịu có thêm phần tâm lý.
Từ giữa thập niên 1960, nhà tâm lý học người Mỹ Philip Holzman và cộng sự đã nghiên cứu hiện tượng này và gọi là "đối diện với giọng nói": người ta thường phản ứng với giọng ghi âm của chính mình bằng sự ngỡ ngàng, tự phê bình, trong khi nghe giọng người khác thì bình thản. Có vài cách giải thích được nhắc nhiều:
- Không quen: con người có xu hướng thích những gì mình gặp nhiều lần. Giọng "trong đầu" là giọng ta nghe hằng ngày suốt cả đời, giọng ghi âm thì hiếm khi nghe. Năm 1977, một thí nghiệm nổi tiếng về ảnh chụp cho thấy người ta thích ảnh lật ngược như trong gương của chính mình hơn ảnh thật, trong khi bạn bè họ lại thích ảnh thật hơn. Giọng nói có lẽ cũng tương tự.
- Bản ghi để lộ những thứ ta không nghe được khi nói: giọng địa phương đậm hơn mình nghĩ, tiếng "ờ", "à" lặp lại, hơi thở, tốc độ nói nhanh.
- Giọng nói gắn với hình ảnh bản thân: nghe một giọng khác với hình dung về mình giống như thấy mình trong ảnh chụp lúc không để ý.
Bản ghi âm cũng không hoàn toàn trung thực
Cần công bằng với bản thân: bản ghi âm qua micro điện thoại, phát lại qua loa điện thoại nhỏ, thường mất bớt phần trầm và có thể méo tiếng. Micro đặt sát miệng hay ở xa, trong phòng trống hay phòng có rèm cũng làm giọng khác đi. Bản ghi tốt bằng micro chất lượng trong phòng yên tĩnh sẽ gần với giọng thật hơn. Vì vậy câu đúng là: giọng người khác nghe gần với bản ghi âm tốt, chứ không nhất thiết giống hệt đoạn ghi âm vội trên điện thoại.
Người làm nghề nói nghe giọng mình thế nào
Ca sĩ, phát thanh viên, giáo viên, người dẫn chương trình đều phải tập nghe giọng mình "từ bên ngoài". Một vài cách họ dùng:
- Khum tay sau vành tai: đặt một bàn tay khum sau tai, mở về phía trước, gần miệng. Tay hắt một phần giọng từ miệng trở lại tai qua không khí, giúp nghe rõ hơn phần giọng người khác nghe. Nhiều ca sĩ hát hợp xướng hay làm động tác này.
- Loa kiểm âm và tai nghe kiểm âm: trên sân khấu, trong phòng thu, người hát nghe giọng mình qua loa hay tai nghe để biết mình đang hát thế nào.
- Ghi âm thường xuyên: nghe lại nhiều lần, tai sẽ quen dần với giọng "bên ngoài", và cảm giác ngượng giảm rõ rệt sau một thời gian.
Làm quen với giọng của chính mình
Nếu cần thuyết trình, quay video, hay đơn giản là muốn bớt ngại khi nghe giọng ghi âm, vài bước nhỏ có ích:
- Ghi âm một đoạn ngắn khoảng một phút mỗi ngày, đọc một đoạn văn hoặc kể chuyện tự nhiên.
- Nghe lại bằng tai nghe hoặc loa tốt, ở âm lượng vừa phải, không phải qua loa ngoài nhỏ của điện thoại.
- Lần đầu chỉ nghe, không chấm điểm. Từ lần thứ hai mới để ý một điều cụ thể: tốc độ, chỗ ngắt hơi, từ đệm.
- Hỏi một người tin cậy: giọng trong bản ghi có giống giọng bạn ngoài đời không. Câu trả lời thường là "giống y", và điều đó giúp tách cảm giác lạ khỏi sự thật.
Sau vài tuần, phần lớn người thấy bớt khó chịu. Giọng ghi âm không đổi, chỉ là não đã có thêm một "bản mẫu" để so.
Khi nào cần đi khám
Thấy giọng mình trong bản ghi lạ là bình thường. Nhưng nên khám tai mũi họng nếu gặp:
- Nghe giọng mình vang to, ù ù bất thường trong một bên tai khi nói, hoặc nghe rõ cả tiếng thở của mình trong tai, kéo dài nhiều ngày.
- Tai bí, nghe như cách lớp bông không đỡ sau vài ngày.
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên: đi khám ngay, càng sớm càng tốt.
- Ù tai một bên kéo dài, hoặc kèm chóng mặt; đau tai, chảy dịch, mủ, máu.
- Giọng khàn kéo dài hơn khoảng hai đến ba tuần mà không rõ lý do, nhất là ở người hút thuốc: nên khám tai mũi họng để kiểm tra thanh quản.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giọng mình trong ghi âm khác giọng mình nghe?
Khi nói, ta nghe giọng mình qua cả không khí lẫn rung động xương sọ; đường xương làm giọng trầm và dày hơn. Bản ghi âm chỉ thu phần đi qua không khí, nên nghe cao và mỏng hơn so với giọng ta quen nghe trong đầu.
Giọng trong bản ghi âm có phải là giọng thật của mình không?
Bản ghi âm tốt gần với giọng mà người khác nghe hằng ngày hơn là giọng ta nghe trong đầu. Tuy vậy, ghi bằng micro và loa nhỏ của điện thoại có thể làm mất bớt tiếng trầm, nên không hoàn toàn trung thực.
Vì sao nghe giọng mình ghi âm thấy ngượng?
Vì giọng ghi âm lạ so với giọng quen trong đầu, và còn để lộ những điều ta không để ý khi nói như từ đệm, giọng địa phương, tốc độ. Cảm giác này rất phổ biến và thường giảm khi nghe lại nhiều lần.
Bịt tai lại nói thì giọng to hơn là vì sao?
Khi bịt tai, phần âm đi qua xương sọ vào ống tai không thoát ra ngoài được, nhất là tiếng trầm, nên dội lại mạnh hơn. Đây là hiệu ứng bít tai, bình thường ở mọi người.
Làm sao để biết người khác nghe giọng mình thế nào?
Cách gần nhất là ghi âm bằng micro tốt trong phòng yên tĩnh rồi nghe qua tai nghe hoặc loa tốt. Khum tay sau vành tai khi nói cũng giúp nghe rõ hơn phần giọng truyền qua không khí.
