Chim yến định vị bằng tiếng vang trong hang tối như thế nào

Nhiều loài chim yến, trong đó có yến hàng làm tổ trong hang đảo ven biển Việt Nam, định vị bằng tiếng vang: khi bay vào hang tối, chúng phát ra những tiếng lách cách khô, nhanh, rồi nghe tiếng dội lại từ vách đá để tránh va và tìm về tổ. Khác dơi, tiếng lách cách của yến nằm trong vùng tai người nghe được, nên đứng ở cửa hang có thể nghe rõ. Cách định vị này thô hơn dơi nhiều, chỉ đủ để bay trong bóng tối, không đủ để bắt côn trùng.

Chim yến là chim gì

Chim yến thuộc họ Yến (Apodidae). Trông thoáng qua giống chim én, chim nhạn làm tổ bùn dưới mái hiên, nhưng yến không phải họ hàng gần của chúng. Yến có đôi cánh dài hình lưỡi liềm, chân rất ngắn và yếu, gần như không đậu xuống đất. Phần lớn đời yến diễn ra trên không: bay cả ngày để đớp côn trùng nhỏ giữa trời.

Nhóm được nhắc nhiều nhất là các loài yến thuộc chi Aerodramus, sống ở vùng nhiệt đới từ Ấn Độ Dương qua Đông Nam Á tới các đảo Thái Bình Dương. Một số loài trong nhóm này làm tổ bằng nước bọt, chính là tổ yến mà con người thu hái. Ở Việt Nam, loài quen thuộc là yến hàng (Aerodramus fuciphagus), làm tổ trong các hang trên những hòn đảo đá ngoài khơi.

Bay vào hang tối bằng tai

Hang yến thường sâu, khúc khuỷu, càng vào trong càng tối hẳn. Mắt chim không giúp được gì ở đó. Yến giải quyết bằng âm thanh:

1. Khi còn ngoài trời sáng, yến bay im lặng hoặc chỉ kêu những tiếng ríu rít thông thường.
2. Tới cửa hang, chỗ ánh sáng yếu dần, yến bắt đầu phát những tiếng lách cách ngắn, lặp lại liên tục.
3. Tiếng dội lại từ vách đá, trần hang, cột đá cho chim biết phía trước trống hay có vật cản.
4. Gần tới tổ, nhịp lách cách có thể thay đổi. Ra lại chỗ sáng, yến thôi phát tiếng.

Người nghe ở cửa hang thường tả tiếng này như tiếng gõ que lách cách, hay tiếng lạch cạch khô liên hồi. Các nghiên cứu cho thấy phần lớn năng lượng của tiếng nằm quanh vài nghìn hertz, tức nằm gọn trong vùng tai người nghe rõ, khác hẳn tiếng siêu âm của dơi.

Ở nhiều loài, mỗi "tiếng" thật ra là một cặp hai tiếng tách sát nhau. Ý nghĩa của kiểu tiếng đôi này còn đang được nghiên cứu.

Vì sao yến định vị "thô" hơn dơi

Độ chi tiết của hình ảnh âm thanh phụ thuộc vào bước sóng: âm càng cao, bước sóng càng ngắn, càng thấy được vật nhỏ. Với tốc độ âm thanh trong không khí khoảng 343 m/s, có thể tính nhanh:

Vật nhỏ hơn bước sóng nhiều lần thì trả tiếng vang rất yếu. Vì thế tiếng lách cách của yến đủ để tránh vách hang nhưng không đủ để bắt muỗi trong bóng tối. Đó cũng là lý do yến kiếm ăn ban ngày bằng mắt, chỉ dùng tai khi vào hang. Các thí nghiệm cho yến bay qua hàng que, hàng dây trong phòng tối cũng cho thấy chúng tránh vật to dễ hơn vật mảnh.

Đổi lại, tiếng ở tần số thấp hơn đi xa hơn trong không khí và có lẽ dễ tạo ra hơn với bộ phát âm của chim. Với nhu cầu chỉ để bay trong hang, đó là lời giải "vừa đủ".

Không chỉ yến: chim dầu ở Nam Mỹ

Trong thế giới chim, ngoài yến, loài nổi tiếng nhất biết định vị bằng tiếng vang là chim dầu (Steatornis caripensis) ở Nam Mỹ. Chim dầu ăn quả cây ban đêm, làm tổ trong hang sâu ở Venezuela, Trinidad và vùng lân cận. Chúng phát tiếng lách cách tương tự yến khi bay trong hang, và cũng nằm trong vùng tai người nghe được.

Năm 1953, Donald Griffin, người đặt ra chữ echolocation khi nghiên cứu dơi, đã tới hang chim dầu ở Venezuela để ghi âm và xác nhận chúng định vị bằng tiếng vang. Chuyện chim yến thì được nghiên cứu nhiều trong các thập kỷ sau. Hai nhóm chim không có họ hàng gần lại cùng "phát minh" ra cách định vị giống nhau, vì cùng sống trong hang tối.

Không phải loài yến nào cũng làm được

Đây là chi tiết dễ nhầm. Trong họ Yến có những loài không định vị bằng tiếng vang, và chúng thường làm tổ ở chỗ có ánh sáng như vách đá ngoài trời, cửa hang hay mái nhà. Một số loài yến nhỏ làm tổ ở cửa hang, chỗ còn nhìn thấy được, cũng không cần đến khả năng này. Khả năng định vị chủ yếu gặp ở các loài thuộc chi Aerodramus, những loài làm tổ sâu trong hang tối. Một lần nữa, môi trường quyết định giác quan.

Đảo yến ở Việt Nam

Yến hàng làm tổ tự nhiên trong các hang trên đảo ven biển miền Trung. Nổi tiếng nhất là các đảo yến ngoài khơi vịnh Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà, và cụm đảo Cù Lao Chàm ngoài khơi Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Nghề khai thác tổ yến trong hang ở đây đã có từ nhiều thế kỷ, được nhắc trong các ghi chép thời chúa Nguyễn.

Người khai thác tổ yến lâu năm quen thuộc với tiếng lách cách vang trong hang lúc chiều tối, khi đàn yến bay về. Ngày nay, ngoài đảo tự nhiên, nhiều nơi xây nhà nuôi yến trong đất liền. Đây là chuyện nghề nuôi, nằm ngoài phạm vi bài này. Riêng về âm thanh, chỉ cần biết rằng yến trong nhà nuôi vẫn là yến hàng, và vẫn dùng tiếng lách cách khi bay trong không gian tối.

Góc nhìn hôm nay: lắng nghe yến đúng cách

Nếu có dịp đi tàu quanh các đảo có yến, hay đứng gần cửa một hang yến được phép tham quan, có vài điều nên làm:

• Nghe lúc chạng vạng. Đây là lúc đàn yến bay về hang đông nhất. Ngoài trời, tiếng yến là tiếng ríu rít cao; tới cửa hang mới chuyển thành lách cách.
• Phân biệt hai loại tiếng. Tiếng ríu rít là tiếng gọi giữa các con, tiếng lách cách khô và đều là tiếng định vị.
• Giữ im lặng, không rọi đèn mạnh vào hang. Các hang yến tự nhiên thường được bảo vệ, có nơi cấm vào. Ánh đèn và tiếng ồn làm chim hoảng, ảnh hưởng tới tổ và chim non.
• Ghi âm bằng điện thoại từ xa. Vì tiếng định vị của yến nằm trong vùng tai người, điện thoại cũng ghi được. Nghe lại chậm hơn, bạn sẽ thấy các tiếng tách rời nhau rõ ràng.

Lần sau nghe tiếng lách cách trong một hang tối ven biển, có thể bạn đang nghe chính "đôi mắt" của chim yến làm việc.