"Cá voi 52 Hz" là một nguồn tiếng kêu duy nhất ở Bắc Thái Bình Dương, được micro dưới nước của hải quân Mỹ ghi lại từ cuối thập niên 1980, có cao độ khoảng 52 Hz, cao hơn hẳn tiếng gọi thông thường của cá voi xanh và cá voi vây. Báo chí gọi nó là "con cá voi cô đơn nhất thế giới" vì cho rằng không con nào khác hiểu nó. Thực ra, khoa học chưa từng nhìn thấy con vật này, chưa biết nó thuộc loài nào, và cũng không có bằng chứng nó cô đơn.
Câu chuyện bắt đầu từ những micro săn tàu ngầm
Trong Chiến tranh Lạnh, hải quân Mỹ đặt một mạng lưới micro dưới đáy biển gọi là SOSUS để nghe tàu ngầm. Micro này nghe rất tốt tiếng trầm truyền xa trong lòng biển, nên ngoài tiếng chân vịt, chúng ghi được cả tiếng cá voi. Những người phân tích dần quen tai với tiếng cá voi xanh và cá voi vây, đủ để phân biệt với tiếng máy.
Năm 1989, nhóm nghe ở hải quân phát hiện một chuỗi tiếng kêu lạ. Nhịp kêu và cách lặp lại giống cá voi, nhưng cao độ không giống loài nào quen thuộc. Sau khi một phần dữ liệu được mở cho giới khoa học dân sự đầu thập niên 1990, nhà nghiên cứu William Watkins ở Viện Hải dương học Woods Hole cùng cộng sự theo dõi nguồn tiếng này qua nhiều năm.
Năm 2004, nhóm của Watkins công bố bài báo trên tạp chí Deep-Sea Research, tóm tắt mười hai năm theo dõi tiếng kêu 52 Hz từ một nguồn duy nhất ở Bắc Thái Bình Dương. Không lâu sau, báo chí phổ thông kể lại câu chuyện với hình ảnh "cá voi cô đơn", và cái tên ấy lan khắp thế giới.
52 Hz là cao hay thấp
Hertz (Hz) là số lần rung mỗi giây, càng nhiều càng nghe cao. Tai người nghe được khoảng 20 Hz đến 20.000 Hz, nên 52 Hz là một tiếng rất trầm, gần với những nốt thấp nhất của đàn guitar bass. Người nghe vẫn nghe được, nhưng loa điện thoại hầu như không phát nổi.
Với cá voi tấm sừng cỡ lớn, 52 Hz lại là "giọng cao":
| Nguồn tiếng | Cao độ thường gặp (khoảng) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cá voi xanh | Phần chính dưới 40 Hz, nhiều đoạn quanh 15–20 Hz | Nhiều tiếng thấp tới mức tai người khó nghe nếu không tăng tốc bản ghi |
| Cá voi vây | Quanh 20 Hz | Những tiếng ngắn, lặp đều như nhịp đập |
| Nguồn "52 Hz" | Khoảng 50–52 Hz, thấp dần qua các năm | Nhịp và độ dài giống cá voi tấm sừng, nhưng cao hơn rõ |
Theo một số phép đo về sau, cao độ của nguồn tiếng này đã hạ dần qua nhiều năm, xuống quanh 47 Hz. Điều này khớp với một hiện tượng đã thấy ở cá voi xanh trên khắp các đại dương: tiếng gọi của chúng cũng trầm dần qua các thập kỷ. Nguyên nhân vẫn đang được bàn. Có ý kiến cho rằng khi số lượng cá voi phục hồi sau thời săn bắt, chúng không cần kêu cao và to như trước để tìm thấy nhau.
Nó đã đi những đâu
Theo dữ liệu đã công bố, nguồn tiếng 52 Hz xuất hiện mỗi năm vào khoảng cuối thu đến mùa xuân, di chuyển dọc Bắc Thái Bình Dương, từ vùng ngoài khơi bờ tây nước Mỹ lên tới vùng biển gần quần đảo Aleut và Alaska. Lộ trình này không trùng khít với đường đi của bất kỳ đàn cá voi xanh hay cá voi vây nào được theo dõi, nhưng mùa xuất hiện thì giống cá voi xanh.
Điểm quan trọng: suốt thời gian đó, chưa ai nhìn thấy con vật này. Micro dưới đáy biển chỉ cho biết tiếng vang lên ở đâu, không cho biết hình dạng con vật. Tìm một con cá voi giữa đại dương rộng chỉ bằng một chấm trên bản đồ âm thanh là việc cực khó.
Nó là loài gì: các giả thuyết
Đến nay chưa có lời giải chắc chắn. Các khả năng được bàn nhiều:
- Con lai giữa cá voi xanh và cá voi vây. Con lai giữa hai loài này đã được ghi nhận qua phân tích gen ở nơi khác. Một con lai có thể có giọng nằm "ở giữa", không giống bố cũng không giống mẹ.
- Một cá thể có cơ thể khác thường. Có thể là cá voi xanh hoặc cá voi vây bị dị tật bẩm sinh ở bộ phận phát âm.
- Một nhóm nhỏ chứ không phải một con. Năm 2010, micro ở những vị trí cách xa nhau ghi được tiếng kêu tương tự gần như cùng lúc. Điều này gợi ý có thể có hơn một con mang giọng kiểu này, nhưng dữ liệu chưa đủ để kết luận.
Giả thuyết "con cá voi bị điếc nên kêu sai giọng" cũng từng được nhắc, nhưng không có bằng chứng nào. Cá voi này rõ ràng sống được nhiều năm, đi đường dài và có lẽ kiếm ăn bình thường.
Vì sao "cô đơn nhất" là cách nói của con người
Ý tưởng "cá voi cô đơn" dựa trên một suy luận: cao độ khác thì các con khác không hiểu, không đáp lại. Nhưng suy luận này có nhiều chỗ hở:
- Tai cá voi không bị khoá vào một tần số. Cá voi xanh và cá voi vây chắc chắn nghe được 52 Hz, vì tiếng này nằm gọn trong dải tần chúng dùng. Nghe được thì có thể nhận ra.
- Giọng lạ không có nghĩa là không ai hiểu. Người có giọng rất cao hay rất trầm vẫn nói chuyện được với người khác. Cá voi có thể nhận ra nhau qua nhịp, độ dài, cách lặp chứ không chỉ cao độ.
- Không có tiếng đáp không có nghĩa là không có bạn. Micro chỉ ghi được những gì vang đủ to tới chỗ nó. Cá voi có thể bơi cùng con khác mà ta không biết.
- Cá voi xanh và cá voi vây vốn hay đi riêng lẻ. Chúng không sống thành đàn chặt như cá heo, nên "đi một mình" là bình thường.
Câu chuyện vẫn chạm lòng hàng triệu người vì nó giống cảm giác của con người: nói mà không ai nghe. Nhiều bài hát, tranh vẽ, và một phim tài liệu năm 2021 đã lấy cảm hứng từ con cá voi này. Đó là giá trị văn hoá thật. Chỉ cần nhớ đâu là hình ảnh ví von, đâu là điều khoa học đã biết.
Bài học về cách nghe đại dương
Câu chuyện 52 Hz cho thấy vài điều đáng nhớ về việc nghiên cứu động vật bằng tai:
- Âm thanh là cửa sổ duy nhất vào nhiều loài biển. Cá voi lớn lặn sâu, đi xa, rất khó nhìn thấy. Nghe là cách rẻ và bền để biết chúng ở đâu, mùa nào.
- Dữ liệu dài năm mới có giá trị. Chỉ vì micro ghi liên tục nhiều năm, người ta mới thấy một nguồn tiếng lặp lại mỗi mùa và đổi giọng dần.
- Một bản ghi lạ chưa phải là "loài mới" hay "quái vật". Biển có rất nhiều nguồn tiếng: động đất, băng nứt, tàu, cá voi. Những tiếng lạ thường được giải thích dần khi có thêm dữ liệu.
Góc nhìn hôm nay: tự nghe thử một tiếng 52 Hz
Không cần thiết bị đặc biệt để cảm nhận 52 Hz trầm cỡ nào. Có thể làm thế này:
- Dùng một ứng dụng phát âm thuần (tone generator) trên máy tính hoặc điện thoại, đặt 52 Hz.
- Bật âm lượng nhỏ trước, rồi tăng từ từ. Tiếng trầm dễ làm ta tưởng nhỏ nên vặn to quá tay.
- So với 20 Hz và 100 Hz để thấy khoảng cách. Loa điện thoại gần như im ở 52 Hz, còn tai nghe tốt hoặc loa trầm sẽ cho nghe rõ.
- Tìm bản ghi tiếng cá voi xanh trong kho ghi âm của các cơ quan nghiên cứu biển. Nhiều bản được tăng tốc gấp nhiều lần để tai người nghe rõ hơn, thường có ghi chú đi kèm.
Nghe xong, có lẽ bạn sẽ hiểu vì sao người ta phải đặt micro dưới đáy biển, cách nhau hàng trăm cây số, mới lần ra được một giọng nói lạ giữa đại dương.
Câu hỏi thường gặp
Cá voi 52 Hz là con gì?
Đó là tên gọi một nguồn tiếng kêu kiểu cá voi ở Bắc Thái Bình Dương, có cao độ khoảng 52 Hz, được ghi lại từ năm 1989. Chưa ai nhìn thấy con vật, nên chưa biết nó thuộc loài nào. Giả thuyết hay được nhắc là con lai giữa cá voi xanh và cá voi vây, hoặc một cá thể có cơ thể khác thường.
Vì sao gọi là con cá voi cô đơn nhất thế giới?
Vì giọng của nó cao hơn tiếng gọi thông thường của cá voi xanh và cá voi vây, nên báo chí cho rằng không con nào hiểu và đáp lại nó. Đây là cách nói hình ảnh. Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy nó thật sự cô đơn hay không được các con khác nghe thấy.
Cá voi 52 Hz còn sống không?
Tiếng kêu kiểu này được ghi nhận liên tục qua nhiều năm sau 1989, với cao độ hạ dần. Vì chưa từng nhìn thấy con vật, không ai khẳng định được hiện nay nó còn sống hay không. Cá voi tấm sừng cỡ lớn có thể sống nhiều chục năm.
Người có nghe được tiếng 52 Hz không?
Có, vì tai người nghe được từ khoảng 20 Hz. Tuy nhiên 52 Hz là âm rất trầm, cần tai nghe tốt hoặc loa trầm mới nghe rõ, loa điện thoại thường không phát được.
Ai phát hiện ra cá voi 52 Hz?
Tiếng kêu được hệ thống micro dưới nước của hải quân Mỹ ghi lại năm 1989. Nhà nghiên cứu William Watkins cùng cộng sự theo dõi nhiều năm và công bố kết quả năm 2004.
