Cá voi lưng gù hát: bài hát dài hàng giờ và đổi theo từng năm

Cá voi lưng gù đực hát những bài hát có cấu trúc rõ ràng: các âm ngắn ghép thành câu, câu lặp thành đoạn, nhiều đoạn nối nhau thành một bài dài khoảng mười đến hai mươi phút, rồi con đực hát lại từ đầu, có khi suốt nhiều giờ liền. Điều lạ nhất là mọi con đực trong cùng một vùng biển hát gần như cùng một bài, và bài ấy thay đổi dần qua từng mùa, từng năm, như một bài dân ca được cả cộng đồng sửa lời.

Ai nghe thấy bài hát đầu tiên

Người đi biển từ lâu đã kể về những tiếng rên dài vọng qua thân tàu gỗ. Nhưng phải tới thập niên 1950, khi hải quân các nước thả micro dưới nước (hydrophone) để nghe tàu ngầm, những tiếng ấy mới được ghi lại rõ ràng. Ở Bermuda, kỹ sư Frank Watlington làm việc cho hải quân Mỹ đã ghi được nhiều băng tiếng cá voi lưng gù, ban đầu không biết đó là gì.

Cuối thập niên 1960, hai nhà sinh học Roger Payne và Scott McVay được nghe những cuộn băng này. Họ in âm thanh ra thành ảnh phổ (một kiểu "bản nhạc" vẽ cao độ theo thời gian) và nhận ra một điều không ai ngờ: tiếng kêu không lộn xộn mà lặp lại theo khuôn. Năm 1971, hai ông công bố bài báo "Songs of Humpback Whales" trên tạp chí Science. Từ đó chữ "bài hát" (song) được dùng chính thức cho tiếng cá voi lưng gù, chứ không chỉ là cách nói ví von.

Một năm trước bài báo, đĩa than ghi tiếng cá voi lưng gù do Payne thực hiện đã phát hành và bán chạy bất ngờ. Nhiều người lần đầu nghe tiếng một loài thú lớn dưới biển sâu. Tiếng hát ấy góp phần làm phong trào bảo vệ cá voi lan rộng trong thập niên 1970, và sau này còn được đưa vào đĩa vàng gắn trên hai tàu thăm dò Voyager phóng năm 1977.

Một bài hát cá voi được "soạn" thế nào

Payne và McVay chia bài hát thành các tầng, từ nhỏ tới lớn. Cách chia này đến nay vẫn được dùng:

Âm trong bài trải rất rộng, từ những tiếng trầm như tiếng tù và tới những tiếng rít cao, phần lớn nằm trong vùng tai người nghe được. Vì thế khi phát băng ghi âm, ta nghe thấy ngay mà không cần làm chậm hay tăng tốc. Tiếng trầm truyền rất xa dưới nước, vì âm thanh đi trong nước nhanh hơn trong không khí, khoảng 1.500 m/s, và mất năng lượng chậm hơn.

Có vần như thơ?

Một số nhà nghiên cứu nhận thấy trong những bài phức tạp, cá voi hay dùng những câu có đoạn kết giống nhau, hơi giống vần trong thơ. Có ý kiến cho rằng điều này giúp chính con cá voi nhớ bài dài. Đây là giả thuyết thú vị, chưa phải kết luận chắc chắn.

Ai hát, hát ở đâu và để làm gì

Theo những gì đã quan sát được, chỉ con đực hát. Chúng hát nhiều nhất ở vùng biển ấm nơi cá voi tụ về sinh sản vào mùa đông, như quanh Hawaii, vùng Caribe, bờ đông Australia. Trên đường di cư và ở vùng biển lạnh nơi kiếm ăn, người ta cũng nghe thấy những đoạn hát ngắn hơn.

Con đực khi hát thường treo mình lơ lửng, đầu chúc xuống, gần như bất động, mỗi lần lặn chừng mươi phút rồi nổi lên thở và hát tiếp. Vì gắn với mùa sinh sản, cách giải thích được nhiều người ủng hộ là bài hát giúp con đực khoe mình với con cái hoặc báo cho con đực khác. Nhưng câu hỏi "bài hát dùng để làm gì" vẫn còn tranh cãi:

• Nếu để quyến rũ con cái, lạ là rất hiếm khi thấy con cái bơi đến chỗ con đực đang hát.
• Con đực khác lại hay tới gần con đang hát, có khi chỉ bơi cùng một lúc rồi tách ra.
• Có ý kiến cho rằng bài hát là cách các con đực "đo nhau" hoặc tập hợp, hoặc có nhiều chức năng cùng lúc.

Nói gọn: biết chắc ai hát và khi nào hát, còn hát để làm gì thì khoa học vẫn đang nghe tiếp.

Bài hát đổi theo từng năm

Đây là phần làm cá voi lưng gù nổi tiếng trong giới nghiên cứu hành vi. Trong một quần thể, tất cả con đực hát cùng một phiên bản. Qua mùa, phiên bản ấy biến đổi từ từ: một câu dài ra, một âm đổi cao độ, một chủ đề mới chen vào, một chủ đề cũ rơi mất. Điều đáng chú ý là mọi con đực đều đổi theo, nên bài hát của cả quần thể vẫn giống nhau, chỉ là "bản năm nay" khác "bản năm ngoái". Sau vài năm, bài hát có thể khác hẳn bài ban đầu.

Năm 2000, nhóm của Michael Noad công bố trên tạp chí Nature một quan sát còn lạ hơn ở bờ đông Australia. Chỉ trong khoảng hai mùa, cá voi đực ở đây bỏ hẳn bài hát cũ để hát theo bài của quần thể bờ tây Australia, có lẽ do vài con từ phía tây sang mang theo bài mới. Các nhà nghiên cứu gọi đó là một cuộc "cách mạng bài hát". Về sau, người ta còn theo dõi được những bài hát lan dần từ tây sang đông, từ Australia qua các quần thể ở Nam Thái Bình Dương, như một làn sóng văn hoá.

Chuyện này quan trọng vì nó cho thấy cá voi học bài hát bằng tai từ nhau chứ không phải sinh ra đã biết sẵn. Học tiếng bằng cách nghe rồi bắt chước là năng lực hiếm trong thế giới động vật. Ngoài con người, nó được biết rõ ở chim biết hót, vẹt, dơi, voi, và một số loài cá voi, cá heo.

Cá voi nghe bằng gì khi không có vành tai

Cá voi lưng gù không có vành tai, lỗ tai ngoài rất nhỏ và gần như bị bít. Dưới nước, âm thanh đi xuyên qua cơ thể vì thịt và mỡ có độ đặc gần với nước. Ở cá voi tấm sừng (nhóm có tấm sừng thay răng, gồm cá voi lưng gù, cá voi xanh), các nhà khoa học cho rằng xương sọ và các mô quanh tai giúp dẫn âm vào tai trong, nhất là tiếng trầm. Tuy vậy, cá voi lớn không thể đưa vào bể để đo thính lực như chó mèo, nên hiểu biết về tai của chúng chủ yếu dựa vào giải phẫu xác cá voi dạt vào bờ và mô phỏng trên máy tính. Phần này còn nhiều chỗ chưa chắc.

Còn tiếng hát được tạo ra ra sao? Cá voi không có dây thanh như người, và khi hát chúng không nhả bọt khí ra ngoài. Các nghiên cứu gần đây cho rằng không khí được đẩy qua lại giữa phổi và các túi khí trong cổ họng, làm rung những nếp mô trong thanh quản. Không khí quay vòng bên trong, nên cá voi hát được lâu mà không mất hơi.

Cá voi lưng gù: vài nét để nhận ra

• Kích thước: con trưởng thành dài khoảng 12–16 m.
• Vây ngực: rất dài, có thể tới khoảng một phần ba chiều dài thân, mép có những u sần.
• Đuôi: mặt dưới đuôi có vệt đen trắng riêng từng con, giống như vân tay. Người nghiên cứu chụp đuôi để nhận ra từng cá thể qua nhiều năm.
• Tên gọi: "lưng gù" vì khi lặn, chúng cong lưng lên thành một cái bướu rõ.
• Đường di cư: thuộc loại dài nhất trong các loài thú, giữa vùng biển lạnh kiếm ăn và vùng biển ấm sinh sản.

Góc nhìn hôm nay: nghe cá voi mà không cần ra khơi

Bài hát cá voi từng giúp con người đổi cách nhìn về biển: dưới mặt nước tưởng im lặng là cả một thế giới âm thanh. Ngày nay, mối lo lại đến từ chính tiếng ồn của con người dưới nước. Tàu biển, máy thăm dò, công trình ngoài khơi tạo ra tiếng trầm trùng với dải tần cá voi dùng. Nhiều nghiên cứu đang tìm hiểu tiếng ồn này ảnh hưởng ra sao tới cách cá voi gọi nhau và hát.

Muốn tự nghe, có mấy cách dễ làm:

1. Tìm các kho ghi âm công khai của các viện hải dương học và cơ quan nghiên cứu biển. Nhiều nơi đăng bản ghi dài cả giờ, kèm ảnh phổ.
2. Nghe với tai nghe chất lượng ở âm lượng vừa phải. Tiếng trầm nhất của cá voi rất dễ bị loa nhỏ bỏ mất.
3. Thử nghe hai bản ghi cùng một vùng biển nhưng cách nhau vài năm. Bạn sẽ nghe ra một số câu đã đổi khác.
4. Nếu đi xem cá voi ở nước ngoài, chọn tour giữ khoảng cách an toàn với thú, không đuổi theo, không ồn ào.

Ở vùng biển Việt Nam, đôi khi có thông tin nhìn thấy cá voi, nhưng các ghi nhận về cá voi lưng gù hát còn rất ít. Nếu bắt gặp cá voi mắc cạn hay dạt vào bờ, hãy báo ngay chính quyền địa phương hoặc kiểm ngư để được hướng dẫn, không tự kéo đẩy.