Hiệu ứng bữa tiệc ồn (cocktail party effect) là khả năng tập trung nghe một giọng nói giữa nhiều giọng nói và tiếng ồn cùng lúc, như khi trò chuyện với một người trong tiệc cưới đông khách. Não làm được nhờ kết hợp nhiều manh mối: hướng của giọng, cao độ và âm sắc riêng, nhịp nói, khẩu hình miệng và ngữ cảnh câu chuyện. Đây là việc rất khó, và là thứ đầu tiên trở nên chật vật khi thính lực giảm.
Cái tên đến từ đâu
Năm 1953, nhà khoa học người Anh Colin Cherry công bố một nghiên cứu về cách người ta nhận ra lời nói khi có nhiều giọng chồng lên nhau. Ông đặt tên vấn đề này theo một tình huống ai cũng gặp: một bữa tiệc cocktail, nơi mọi người đứng thành từng nhóm, ai cũng nói, vậy mà mỗi nhóm vẫn hiểu nhau.
Trong một thí nghiệm, Cherry cho người tham gia đeo tai nghe, mỗi bên tai phát một đoạn lời khác nhau, và yêu cầu họ nhắc lại liên tục lời ở một bên. Kết quả rất đáng chú ý:
- Người tham gia nhắc lại khá tốt lời ở tai được chú ý.
- Về tai còn lại, họ hầu như không nhớ nội dung, phần lớn không nhận ra khi lời chuyển sang một ngoại ngữ; với lời phát ngược, nhiều nhất chỉ thấy "có gì đó lạ".
- Nhưng họ nhận ra những thay đổi "thô": giọng nam chuyển sang giọng nữ, lời nói chuyển thành một tiếng bíp.
Nghĩa là tai vẫn thu toàn bộ, nhưng não chỉ xử lý sâu phần ta chú ý; phần còn lại chỉ được "lướt" qua những đặc điểm bề mặt.
Khi tên mình lọt qua bức tường chú ý
Nếu não bỏ qua hết phần không chú ý, vì sao ta vẫn quay đầu khi có ai ở bàn bên nhắc tên mình? Năm 1959, nhà tâm lý học Neville Moray lặp lại kiểu thí nghiệm của Cherry và chèn tên người tham gia vào đoạn lời ở tai không được chú ý. Khoảng một phần ba số người nhận ra tên mình, trong khi những câu lệnh bình thường ở tai đó gần như không ai để ý.
Từ đó, giới nghiên cứu tranh luận nhiều năm về "bộ lọc chú ý" nằm ở đâu:
- Donald Broadbent (1958) đề xuất bộ lọc sớm: não chọn kênh theo đặc điểm vật lý (hướng, giọng) rồi chặn hẳn kênh còn lại.
- Anne Treisman sửa lại: kênh không được chú ý không bị chặn hẳn mà chỉ bị vặn nhỏ. Những từ đặc biệt quan trọng với ta, như tên mình, có ngưỡng nhận biết thấp nên vẫn lọt qua.
Cách nhìn hiện nay gần với Treisman: não liên tục theo dõi "nền" ở mức thấp để không bỏ lỡ điều quan trọng, như tên mình, tiếng con khóc, tiếng kêu cứu.
Nhìn thấy trong não
Năm 2012, Nima Mesgarani và Edward Chang (Mỹ) ghi tín hiệu trực tiếp từ vỏ não thính giác của một số bệnh nhân đang được theo dõi trước phẫu thuật, trong khi họ nghe hai người nói cùng lúc và chú ý vào một người. Hoạt động ở vùng thính giác bậc cao phản ánh chủ yếu giọng đang được chú ý, như thể giọng kia gần như bị gạt đi. Từ tín hiệu não, các nhà nghiên cứu đoán được người tham gia đang nghe ai.
Não dùng những manh mối gì để tách giọng
| Manh mối | Giúp thế nào |
|---|---|
| Hướng của giọng | Hai tai cho biết giọng đến từ đâu; giọng ở hướng khác hẳn tiếng ồn dễ tách hơn nhiều |
| Cao độ và âm sắc | Giọng nam – nữ, giọng trẻ – già khác nhau dễ tách; hai giọng cùng kiểu khó hơn |
| Nhịp và thời điểm | Các âm của cùng một người bắt đầu, kết thúc theo một nhịp riêng |
| Khẩu hình | Nhìn môi người nói giúp "lấp" những âm bị ồn che mất |
| Ngữ cảnh, ngôn ngữ | Biết đang nói về chuyện gì, não đoán trước được từ sắp tới |
| Giọng quen | Giọng người thân, người quen thường dễ theo dõi hơn giọng lạ |
Hướng là manh mối mạnh nhất. Khi người nói và nguồn ồn ở hai hướng khác nhau, hai tai nhận hai "bản" hơi khác, và não tận dụng sự khác biệt đó để nâng giọng cần nghe lên. Đó là lý do người chỉ nghe được một tai thường nói chỗ đông người là nơi khó nghe nhất, dù ở phòng yên tĩnh họ nghe khá ổn.
Khẩu hình cũng quan trọng hơn ta nghĩ. Ở chỗ ồn, gần như ai cũng vô thức nhìn môi người nói nhiều hơn. Khẩu trang, ánh sáng sau lưng người nói, hay người nói quay đi đều làm việc nghe khó hơn hẳn.
Vì sao có người thấy tiệc đông là cực hình
Với người có thính lực bình thường, tách giọng ở chỗ ồn đã tốn sức. Với nhiều nhóm khác, nó khó hơn hẳn:
- Người giảm nghe tiếng cao, như nhiều người lớn tuổi: các phụ âm vốn yếu bị tiếng ồn che hết, chỉ còn nguyên âm. Họ nghe thấy "có người nói" nhưng không ra chữ.
- Người có tổn thương ở ốc tai: tế bào lông ngoài hỏng làm khả năng phân biệt các tần số gần nhau kém đi, giọng người và tiếng ồn bị "nhoè" vào nhau. Máy trợ thính làm tiếng to hơn nhưng không khôi phục được hoàn toàn độ "sắc" này.
- Người nghe kém một bên: mất phần lớn manh mối hướng.
- Người nghe bằng ngoại ngữ: ít dựa được vào ngữ cảnh và đoán trước từ, nên ở chỗ ồn tụt nhanh hơn so với tiếng mẹ đẻ.
- Người mệt, thiếu ngủ: chú ý kém, việc tách giọng càng tốn sức.
Một dấu hiệu sớm đáng để ý: thấy mình nghe ổn khi nói chuyện riêng ở nhà nhưng ra quán đông thì hay hỏi lại, hay cười gật đầu cho qua. Nhiều người lớn tuổi bắt đầu ngại đi đám cưới, họp mặt vì lý do này, và dần thu mình lại. Đó là lúc nên đi đo thính lực, không phải lúc "chịu vậy".
Mẹo nghe và nói chuyện ở chỗ ồn
Cho người nghe
- Chọn chỗ ngồi xa loa, xa bếp, xa cửa ra vào; ngồi quay lưng về phía nguồn ồn lớn nhất và hướng mặt về người cần nghe.
- Ngồi ở góc phòng hoặc sát tường thường dễ nghe hơn ngồi giữa phòng.
- Chọn chỗ có ánh sáng chiếu vào mặt người nói để nhìn rõ khẩu hình.
- Nếu nghe kém hơn ở một bên, ngồi sao cho tai tốt hướng về người nói.
- Đừng ngại nói "mình nghe chưa rõ, nói lại giúp nhé" — hỏi lại một lần đỡ mệt hơn cố đoán cả buổi.
Cho người nói
- Gọi tên trước khi nói để người nghe bắt đúng "kênh".
- Nhìn thẳng vào người nghe, không che miệng, không nói khi đang quay đi.
- Nói rõ, chậm hơn một chút; không cần hét. Hét làm méo tiếng và khẩu hình.
- Khi người nghe không hiểu, thử nói lại bằng từ khác thay vì lặp y nguyên to hơn.
Cho người tổ chức
Ở tiệc, buổi họp mặt có nhiều người lớn tuổi: bớt nhạc nền khi mọi người đang trò chuyện, đặt loa xa bàn khách, có một góc yên tĩnh hơn để ai cần nói chuyện thì sang. Những điều nhỏ này giúp nhiều người tham gia trọn vẹn hơn.
Khi nào cần đi khám
- Nghe ổn ở nơi yên tĩnh nhưng thường xuyên không theo kịp câu chuyện ở nơi đông người, hay phải hỏi lại.
- Người nhà nhận xét bạn mở tivi to, hay hiểu nhầm lời.
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai: đi khám tai mũi họng ngay, càng sớm càng tốt.
- Ù tai một bên kéo dài, hoặc ù tai kèm chóng mặt; đau tai, chảy dịch tai.
- Trẻ ở lớp học ồn thường không làm theo lời cô, hay lơ đãng khi được gọi: nên cho trẻ khám bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi để loại trừ nghe kém.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng cocktail party là gì?
Là khả năng tập trung nghe một giọng nói giữa nhiều giọng nói và tiếng ồn khác, như trò chuyện trong một bữa tiệc đông. Khái niệm do nhà khoa học Colin Cherry đưa ra năm 1953.
Vì sao ở chỗ ồn vẫn nghe ra người khác gọi tên mình?
Não không chặn hẳn những giọng không được chú ý mà chỉ vặn nhỏ chúng và vẫn theo dõi ở mức thấp. Những từ rất quan trọng với ta như tên mình có ngưỡng nhận biết thấp nên dễ lọt qua và thu hút chú ý.
Vì sao người lớn tuổi khó nghe ở chỗ đông người?
Giảm nghe theo tuổi thường làm mất trước các tần số cao chứa phụ âm, và làm khả năng phân biệt âm kém đi. Ở chỗ ồn, phần âm còn lại bị che lấp nên nghe thấy tiếng mà không rõ chữ. Đo thính lực giúp biết mức độ và hướng hỗ trợ phù hợp.
Làm sao nghe rõ hơn trong nhà hàng ồn?
Chọn chỗ xa loa và bếp, ngồi sát tường, quay lưng về nguồn ồn và hướng mặt về người nói, nhìn khẩu hình của họ. Nếu nghe kém hơn một bên, để tai tốt hướng về người nói.
Nghe kém một tai có ảnh hưởng gì khi ở chỗ đông người?
Có, khá nhiều. Hai tai giúp não dùng hướng của giọng để tách nó khỏi tiếng ồn; mất một tai là mất phần lớn manh mối này. Vì vậy người nghe kém một bên thường thấy quán đông khó nghe hơn hẳn phòng yên tĩnh.
