Phần lớn người khoẻ mạnh không cần ngoáy tai: ráy tai tự di chuyển ra ngoài nhờ lớp da ống tai trượt dần ra cửa tai và nhờ cử động hàm khi nhai, nói. Thứ nên lau chỉ là phần ráy đã ra tới vành tai. Đưa tăm bông, que, kẹp sâu vào ống tai thường đẩy ráy vào trong, làm xước da, và trong trường hợp xấu có thể chọc thủng màng nhĩ. Khi ráy thật sự bít tắc, việc lấy ra nên để nhân viên y tế làm.
Ráy tai là gì và được tạo ra ở đâu
Ống tai ngoài của người lớn dài khoảng 2,5 cm, hơi cong, đi từ lỗ tai vào tới màng nhĩ. Chỉ khoảng một phần ba phía ngoài của ống tai có tuyến tiết ráy và tuyến bã. Hai loại tuyến này tiết ra chất nhờn, trộn với tế bào da bong ra và lông tơ, thành thứ ta gọi là ráy tai.
Ráy tai không phải "rác" hay dấu hiệu ở bẩn. Nó là một phần của cơ chế tự bảo vệ:
- Giữ ẩm cho da ống tai. Da ở đây mỏng, thiếu ráy thì dễ khô, ngứa, nứt.
- Bẫy bụi và côn trùng nhỏ. Lớp ráy dinh dính cùng lông tơ giữ bụi lại ở phía ngoài, không cho đi sâu.
- Tạo môi trường hơi chua. Ráy có tính axit nhẹ và chứa một số chất kháng khuẩn tự nhiên, giúp hạn chế vi khuẩn, nấm phát triển.
- Chống nước. Lớp mỡ trong ráy giúp nước trượt ra thay vì ngấm vào da.
Vì vậy ống tai "sạch bong" không phải là ống tai khoẻ. Một lớp ráy mỏng mới là trạng thái bình thường.
Vì sao ráy tai tự thoát ra
Đây là chi tiết thú vị nhất và cũng là lý do chính để không cần ngoáy. Da ống tai không bong tại chỗ như da ở tay chân. Lớp biểu bì ở màng nhĩ và ống tai mọc ra từ phía trong rồi trượt dần ra ngoài, giống một băng chuyền rất chậm. Ráy tai nằm trên lớp da đó nên cũng được đưa dần ra cửa tai.
Cử động của khớp hàm khi nhai, nói, ngáp cũng làm thành ống tai co giãn nhẹ, giúp ráy dịch chuyển. Khi ra tới phần ngoài, ráy khô lại, vỡ vụn và rơi ra, hoặc được lau đi khi ta rửa mặt, tắm.
Nói gọn: cơ thể đã có sẵn "dịch vụ dọn dẹp" cho ống tai. Việc của ta chỉ là lau vành tai và phần cửa tai bằng khăn ướt hoặc đầu ngón tay quấn khăn khi tắm.
Ráy khô, ráy ướt: vì sao mỗi người một kiểu
Có người ráy tai vàng sẫm, ướt, dẻo; có người ráy xám nhạt, khô, bong thành vảy. Sự khác biệt này phần lớn do di truyền. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra một biến thể của gen ABCC11 quyết định ráy khô hay ướt. Kiểu ráy khô rất phổ biến ở người Đông Á, trong đó có nhiều người Việt; kiểu ráy ướt phổ biến hơn ở người gốc châu Âu và châu Phi.
Cả hai kiểu đều bình thường. Ráy khô không có nghĩa là tai "nóng", ráy ướt không có nghĩa là tai "viêm". Màu ráy cũng thay đổi theo độ cũ: ráy mới thường nhạt, ráy cũ sẫm hơn. Điều đáng để ý là sự thay đổi bất thường: dịch chảy loãng, có mùi hôi, lẫn máu hay mủ — đó không còn là chuyện ráy tai mà là lý do đi khám.
Ngoáy tai gây hại thế nào
Thói quen ngoáy tai rất phổ biến, từ dùng tăm bông sau khi tắm, tới móc ráy bằng que kim loại, hay ngồi lấy ráy ở tiệm cắt tóc. Cảm giác dễ chịu là có thật, vì ống tai có nhiều đầu dây thần kinh. Nhưng cái giá đi kèm thường lớn hơn cái lợi.
Đẩy ráy vào sâu
Đầu tăm bông to gần bằng lòng ống tai. Mỗi lần đưa vào, nó lấy ra một ít ráy ở ngoài nhưng đẩy phần còn lại vào sâu hơn, tới đoạn ống tai không có cơ chế tự đẩy ra tốt. Ngày qua ngày, ráy nén chặt thành nút, gây cảm giác tai bị bít, nghe kém, ù.
Làm xước da, mở đường cho viêm
Da ống tai mỏng, dính sát xương sụn. Một vết xước nhỏ từ que, móng tay, kẹp có thể thành chỗ vi khuẩn, nấm bám vào. Ngoáy nhiều còn lấy mất lớp ráy bảo vệ, làm tai khô ngứa — và càng ngứa càng muốn ngoáy, thành vòng lặp.
Thủng màng nhĩ, tổn thương tai giữa
Màng nhĩ chỉ mỏng như một lớp giấy. Chỉ cần ai đó va vào tay đang cầm que, hay trẻ nhỏ giật đầu khi người lớn đang lấy ráy, đầu que có thể đâm vào màng nhĩ. Tai sẽ đau nhói, có thể chảy máu, nghe kém. Nhiều trường hợp thủng nhỏ tự lành, nhưng cũng có trường hợp phải can thiệp.
Lấy ráy ở tiệm cắt tóc
Ở nhiều nơi, lấy ráy tai là dịch vụ đi kèm cắt tóc. Rủi ro nằm ở chỗ dụng cụ dùng chung cho nhiều người, khó bảo đảm vô trùng, và người làm không được đào tạo để nhìn rõ ống tai và màng nhĩ. Nên bỏ thói quen này, nhất là với trẻ em.
Tóm tắt: nên và không nên
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Lau vành tai, cửa tai bằng khăn sạch khi tắm | Đưa tăm bông vào sâu trong ống tai |
| Để ráy tự ra; chấp nhận một lớp ráy mỏng là bình thường | Dùng que, kẹp tóc, chìa khoá, móng tay móc ráy |
| Đi khám khi thấy tai bít, nghe kém, đau | Tự nhỏ dầu, tỏi, rượu, nước lá vào tai |
| Nhờ nhân viên y tế lấy ráy khi bị tắc | Dùng "nến xông tai" (ear candling) |
| Cẩn thận hơn nếu dùng máy trợ thính, nút tai thường xuyên | Lấy ráy ở tiệm cắt tóc, dụng cụ dùng chung |
Nến xông tai và các mẹo dân gian: vì sao không nên
Nến xông tai là một ống sáp hình nón, người ta đặt đầu nhọn vào tai rồi đốt đầu kia, với lời quảng cáo rằng nó "hút" ráy ra. Khi kiểm tra, các nhà nghiên cứu không thấy lực hút nào đáng kể, và thứ cặn lấy ra trong ống phần lớn là sáp nến cháy. Không có bằng chứng nó làm sạch tai, trong khi có ghi nhận về bỏng mặt, bỏng ống tai, sáp nhỏ vào tai và thủng màng nhĩ.
Các mẹo nhỏ dầu nóng, nước tỏi, rượu, nước lá vào tai cũng nên tránh. Ta không biết màng nhĩ của mình có lành lặn hay không; nếu có lỗ thủng, chất lỏng có thể vào tai giữa. Dầu nóng có thể gây bỏng. Chất tự pha không vô trùng có thể đưa vi khuẩn vào đúng chỗ đang cần được yên.
Khi ráy tai bị tắc: nhận ra và xử lý ra sao
Ráy tắc (nút ráy) xảy ra khi ráy tích lại nhiều hơn tốc độ nó tự ra. Hay gặp ở người hay ngoáy tai bằng tăm bông, người đeo máy trợ thính hoặc nút tai nhiều giờ mỗi ngày, người lớn tuổi (ráy khô hơn, lông tai nhiều hơn), người có ống tai hẹp hoặc cong.
Những biểu hiện thường gặp:
- Cảm giác tai đầy, bít, như có gì chặn lại.
- Nghe kém dần ở một bên, nhất là sau khi tắm (ráy hút nước nở ra).
- Ù tai, ngứa tai, đôi khi ho khan khi chạm vào tai.
Những biểu hiện này cũng có thể do nguyên nhân khác, nên đừng tự kết luận "chắc là ráy" rồi tìm cách móc ra. Ở phòng khám tai mũi họng, bác sĩ nhìn qua đèn soi tai hoặc nội soi để biết chắc. Nếu đúng là ráy tắc, họ có thể lấy bằng dụng cụ chuyên dụng dưới đèn, hút, hoặc bơm rửa — tuỳ tình trạng tai. Đôi khi bác sĩ cho làm mềm ráy vài ngày trước khi lấy. Mọi bước đó nên theo hướng dẫn của người khám, không tự làm theo video.
Người đeo máy trợ thính nên hỏi nơi chỉnh máy về lịch kiểm tra tai định kỳ, vì nút ráy làm máy rít, nghe kém đi mà nhiều người tưởng máy hỏng.
Trẻ nhỏ và ráy tai
Cha mẹ thường lo khi thấy tai con có ráy và muốn lấy cho "sạch". Ống tai trẻ ngắn và hẹp, trẻ hay giật mình, nên việc ngoáy càng dễ gây tổn thương. Cách an toàn là lau vành tai, sau tai, cửa tai bằng khăn mềm khi tắm, không đưa gì vào trong.
Nếu trẻ hay đưa tay kéo tai, quấy khóc khi nằm, có dịch chảy ra, hoặc có vẻ nghe kém (gọi không quay lại, hay vặn to tivi), hãy đưa trẻ đi khám thay vì tự lấy ráy. Trẻ nhỏ cũng hay nhét hạt, đồ chơi nhỏ vào tai; khi nghi có dị vật, tuyệt đối không cố gắp ra ở nhà vì dễ đẩy vào sâu hơn.
Khi nào cần đi khám
Hãy đến khám chuyên khoa tai mũi họng (trẻ em: bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi) khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên — đi khám ngay, càng sớm càng tốt, đừng nghĩ đơn giản là do ráy.
- Đau tai, chảy dịch, mủ hoặc máu từ tai.
- Sốt kèm đau tai.
- Ù tai một bên kéo dài, hoặc ù tai kèm chóng mặt.
- Cảm giác tai bít, nghe kém không tự hết sau vài ngày.
- Đã lỡ chọc que, tăm bông vào tai rồi thấy đau nhói, chảy máu hoặc nghe kém.
- Nghi có dị vật hoặc côn trùng trong tai.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng tăm bông lấy ráy tai hằng ngày không?
Không nên. Tăm bông chỉ dùng lau vành tai và cửa tai. Đưa vào sâu trong ống tai sẽ đẩy ráy vào trong, làm xước da và lâu dần dễ gây nút ráy. Ráy tai tự thoát ra nên phần lớn người không cần lấy.
Vì sao ráy tai tự ra được?
Da ống tai mọc từ phía trong rồi trượt dần ra ngoài như một băng chuyền chậm, mang theo ráy. Cử động hàm khi nhai, nói cũng giúp ráy dịch chuyển. Ra tới cửa tai, ráy khô và rơi ra hoặc được lau đi khi tắm.
Ráy tai khô và ráy tai ướt cái nào bình thường?
Cả hai đều bình thường. Kiểu ráy do di truyền quyết định, ráy khô phổ biến ở người Đông Á. Điều cần chú ý là dịch chảy ra có mùi hôi, lẫn máu hay mủ — khi đó nên đi khám.
Bị tắc ráy tai thì làm sao?
Không tự móc hay nhỏ thứ gì vào tai. Hãy đến cơ sở tai mũi họng để được soi tai; nếu đúng là nút ráy, nhân viên y tế sẽ lấy bằng dụng cụ phù hợp. Cảm giác bít tai cũng có thể do nguyên nhân khác nên cần được khám.
Nến xông tai có lấy được ráy tai không?
Không có bằng chứng nến xông tai hút được ráy. Cặn trong ống chủ yếu là sáp nến cháy. Phương pháp này còn có nguy cơ bỏng và làm sáp rơi vào tai, nên không nên dùng.
Lấy ráy tai ở tiệm cắt tóc có an toàn không?
Có rủi ro: dụng cụ dùng chung khó bảo đảm vô trùng và người làm không nhìn rõ màng nhĩ. Vết xước hoặc thủng màng nhĩ có thể xảy ra chỉ vì một cú giật đầu. Tốt nhất là bỏ thói quen này.
