Còi trọng tài: một tiếng, hai tiếng, tiếng dài nghĩa là gì trên sân

Trong bóng đá, luật không quy định "một tiếng còi nghĩa là A, hai tiếng là B", nhưng có những quy ước được dùng khắp nơi: tiếng còi ngắn, gọn cho lỗi thông thường; tiếng còi dài, mạnh cho lỗi nặng, phạt đền hoặc khi cần dừng trận gấp; và hết hiệp, hết trận thường được báo bằng một hoặc vài tiếng còi dài. Ý nghĩa thật của tiếng còi nằm ở cách thổi đi kèm động tác tay của trọng tài, chứ không ở việc đếm số tiếng.

Bài này giải thích tiếng còi trọng tài nói gì trong bóng đá và vài môn khác, khi nào trọng tài bắt buộc phải thổi còi, chiếc còi được làm thế nào để vang khắp sân, và chuyện giữ tai cho người cầm còi.

Tiếng còi bước vào sân bóng từ khi nào

Những trận bóng đá thời kỳ đầu ở nước Anh giữa thế kỷ 19 không có còi. Hai đội tự phân xử, sau đó có thêm hai "trọng tài biên" mỗi đội cử một người, và người trung gian đứng ngoài sân để phân xử khi hai bên bất đồng, thường ra hiệu bằng tay, bằng khăn, cờ. Khi sân đông khán giả, tiếng hô và vẫy khăn không đủ.

Trận đấu thường được kể là lần đầu dùng còi trọng tài diễn ra năm 1878 ở Anh, có đội Nottingham Forest tham gia. Mốc này được nhắc nhiều trong sách sử bóng đá, dù nguồn gốc chi tiết vẫn còn được bàn lại. Từ cuối thế kỷ 19, còi trở thành vật bất ly thân của trọng tài và lan sang hầu hết các môn thể thao đồng đội.

Bóng đá: khi nào trọng tài phải thổi còi

Luật bóng đá do Hội đồng Luật bóng đá quốc tế (IFAB) ban hành có phần hướng dẫn trọng tài, nói rõ những lúc cần còi và những lúc không cần:

Tài liệu hướng dẫn còn nhấn mạnh một ý rất hay: còi bị dùng quá nhiều, không cần thiết, sẽ mất sức nặng khi thật sự cần đến. Điều này đúng với mọi tín hiệu âm thanh, từ còi xe ngoài đường đến chuông báo cháy.

Đọc tiếng còi trên sân bóng

Trọng tài giỏi dùng còi như người ta dùng giọng nói: to nhỏ, dài ngắn, mạnh nhẹ để "nói" thêm điều mà luật không viết thành chữ.

• Tiếng ngắn, vừa phải: lỗi thông thường, va chạm nhẹ. Nghĩa là "dừng, phạt, chơi tiếp".
• Tiếng dài, mạnh: lỗi nghiêm trọng, phạm lỗi thô bạo, phạt đền, hoặc cần dừng gấp vì cầu thủ chấn thương nằm sân. Tiếng còi dứt khoát giúp cầu thủ hai đội lập tức hiểu rằng "chuyện này nghiêm trọng".
• Tiếng nhẹ, ngắn: cho phép thực hiện quả phạt khi mọi thứ đã sẵn sàng.
• Còi kết thúc: thường là một tiếng dài, hoặc hai, ba tiếng liên tiếp tuỳ thói quen của từng trọng tài, kèm động tác giơ tay chỉ về đường hầm hoặc giữa sân.

Còi luôn đi kèm động tác tay: tay chỉ hướng đá phạt, tay giơ thẳng báo phạt gián tiếp, tay chỉ vào chấm phạt đền. Khán giả xa sân không nghe rõ tiếng còi giữa tiếng cổ vũ vẫn hiểu được nhờ động tác.

Còi trong các môn khác

Bóng rổ

Trong bóng rổ, tiếng còi gắn chặt với đồng hồ thi đấu: còi vang là đồng hồ dừng. Trọng tài thổi còi rồi dùng ký hiệu tay để báo loại lỗi, số áo cầu thủ phạm lỗi cho bàn thư ký. Sân trong nhà vang, khán giả hò hét, nên tiếng còi phải rất sắc.

Bóng chuyền

Trọng tài thứ nhất thổi còi cho phép phát bóng, và thổi còi khi pha bóng kết thúc. Nếu vận động viên phát bóng trước tiếng còi, quả phát đó không được tính, phải phát lại.

Bơi lội

Ở các giải bơi, tổng trọng tài dùng còi để điều khiển phần xuất phát: một loạt tiếng còi ngắn báo vận động viên chuẩn bị, cởi đồ khoác ngoài; một tiếng còi dài báo vận động viên bước lên bục xuất phát. Sau đó tín hiệu xuất phát thật sự là âm thanh điện tử, không phải còi.

Cứu hộ bãi biển, hồ bơi

Nhiều đội cứu hộ có quy ước còi riêng, phổ biến là: một tiếng ngắn để gọi sự chú ý của người bơi, hai tiếng để gọi đồng đội cứu hộ, ba tiếng hoặc tiếng dài để báo có tình huống khẩn cấp. Quy ước cụ thể mỗi nơi một khác, nên khi đi bơi ở bãi biển, hồ bơi, hãy để ý bảng nội quy và làm theo hiệu lệnh của nhân viên cứu hộ.

Chiếc còi được làm để vang khắp sân

Có hai loại còi trọng tài chính:

1. Còi có bi: bên trong có một viên bi nhỏ bằng bần hoặc nhựa. Khi thổi, luồng khí làm viên bi xoay tít, liên tục ngắt rồi mở luồng khí, tạo ra tiếng còi rung "rừ rừ" quen thuộc. Đây là loại còi cổ điển, dùng từ cuối thế kỷ 19.
2. Còi không bi: xuất hiện phổ biến từ cuối thế kỷ 20, dùng các khoang khí được thiết kế để tạo tiếng rất to và sắc. Ưu điểm là không bị "tịt" khi ướt mưa hay khi viên bi kẹt, hợp cho môn ngoài trời và dưới nước.

Tiếng còi trọng tài có cao độ khá cao và nhiều thành phần âm sắc, nên nổi lên trên tiếng hò hét của khán giả vốn tập trung ở vùng âm trầm hơn. Đây cũng là lý do tiếng còi rất "chói" khi nghe ở cự ly gần.

Giữ tai cho người cầm còi

Trọng tài, huấn luyện viên thể chất, giáo viên thể dục, nhân viên cứu hộ thổi còi nhiều lần mỗi ngày, ngay sát mặt mình. Tiếng còi ở cự ly vài chục centimet rất to, và tai người thổi chịu ảnh hưởng nhiều nhất. Vài điều nên làm:

• Thổi đủ nghe, không thổi hết sức khi không cần. Trong phòng tập nhỏ, một tiếng còi nhẹ đã đủ.
• Không thổi còi sát tai người khác, nhất là trẻ em.
• Giáo viên thể dục có thể dùng thêm hiệu lệnh tay, vỗ tay để giảm số lần thổi còi.
• Nếu làm nghề phải nghe nhiều tiếng còi, tiếng ồn sân vận động, hãy cho tai nghỉ sau buổi làm việc.

Khi nào cần đi khám

Nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng nếu sau buổi tập, trận đấu mà tai ù không hết sau một ngày; nếu thấy ngày càng khó nghe tiếng nói trong chỗ ồn. Cần đi khám ngay khi nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai, ù tai kèm chóng mặt, đau tai hoặc chảy dịch tai, hoặc sau khi bị một tiếng còi, tiếng nổ rất to sát tai mà nghe kém đi.

Một tiếng còi, cả sân dừng lại

Hiếm có tín hiệu âm thanh nào có sức mạnh như tiếng còi trọng tài: một hơi thở ngắn là hai mươi hai cầu thủ đang lao vào nhau đứng sững lại. Sức mạnh đó đến từ sự đồng thuận: ai vào sân cũng chấp nhận rằng tiếng còi là lời quyết định cuối cùng trong khoảnh khắc ấy. Và như mọi lời nói có trọng lượng, tiếng còi càng được dùng đúng lúc, càng ít thừa, thì càng được tôn trọng.