Tiếng bíp, tiếng tích tắc ở cột đèn đi bộ là tín hiệu âm thanh dành cho người khiếm thị và người nhìn kém: nhịp chậm báo "đang chờ, chưa được đi", nhịp nhanh dồn dập báo "đèn xanh, có thể sang đường". Hệ thống này thường gồm một hộp loa nhỏ, nút bấm có mũi tên nổi hoặc mặt rung, và đi cùng gạch lát nổi trên vỉa hè để người dùng gậy tìm được đúng chỗ.
Bài này giải thích tiếng bíp ở đèn đi bộ hoạt động thế nào, mỗi kiểu tiếng nghĩa là gì, các nước làm khác nhau ra sao, và người sáng mắt nên cư xử thế nào ở những ngã tư có tín hiệu âm thanh.
Vì sao đèn đi bộ cần phát ra tiếng
Đèn tín hiệu giao thông là thứ thuần thị giác: đỏ, vàng, xanh, hình người đứng, hình người đi. Với người không nhìn thấy, cả hệ thống ấy câm lặng. Từ lâu, người khiếm thị sang đường bằng cách nghe dòng xe: khi xe chạy song song với hướng mình đi bắt đầu chuyển bánh, nghĩa là đèn bên mình vừa xanh. Cách này dùng được ở ngã tư đơn giản, nhưng hỏng ở những nơi có pha đèn riêng cho xe rẽ, đường một chiều, hoặc xe điện chạy rất êm.
Tín hiệu đi bộ có âm thanh, giới chuyên môn gọi là thiết bị tín hiệu đi bộ dễ tiếp cận, ra đời để trả lời câu hỏi đơn giản: "Bây giờ đi được chưa?" mà không cần nhìn.
Mỗi kiểu tiếng nghĩa là gì
Chi tiết mỗi nước mỗi khác, nhưng phần lớn hệ thống đều có hai lớp âm:
| Âm thanh | Nghe như | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Âm định vị | Tiếng "tích… tích…" chậm, đều, khoảng một tiếng mỗi giây, nhỏ vừa đủ nghe khi đứng gần | "Cột đèn và nút bấm ở đây", đồng thời báo đang trong pha chờ |
| Âm đi bộ | Tiếng tích tắc dồn dập, tiếng bíp nhanh, hoặc một câu nói ghi sẵn ở một số nước | "Đèn xanh cho người đi bộ, có thể sang đường" |
| Âm đếm ngược hoặc nhịp chậm lại | Tiếng thưa dần hoặc giọng đếm ngược (ở một số hệ thống) | Sắp hết thời gian, không nên bắt đầu sang đường |
Âm định vị rất quan trọng mà ít người để ý. Một người dùng gậy đến ngã tư cần tìm được chính xác cột có nút bấm, và biết mình đang đứng ở đầu nào của vạch kẻ đường. Tiếng tích tắc chậm, phát liên tục, như một ngọn hải đăng bằng âm thanh.
Vì sao lại là tiếng tích tắc mà không phải nhạc
Tiếng tích tắc ngắn, sắc, có nhiều tần số, rất dễ định vị bằng hai tai. Người nghe biết ngay loa ở bên trái hay bên phải, xa hay gần. Một đoạn nhạc êm, kéo dài lại khó định vị hơn, dễ lẫn vào tiếng phố, và nếu cả hai góc đường cùng phát nhạc thì người đứng giữa không biết đi về phía nào.
Nút bấm có gì đặc biệt
Ở hệ thống làm đúng chuẩn, chiếc nút bấm ở cột đèn đi bộ không chỉ là nút bấm:
- Mũi tên nổi trên mặt nút hoặc trên hộp, chỉ đúng hướng vạch qua đường mà nút này điều khiển. Người khiếm thị sờ mũi tên để biết mình đang bấm cho hướng nào.
- Mặt rung: khi đèn xanh, mũi tên hoặc mặt nút rung nhẹ dưới tay. Rất hữu ích cho người vừa khiếm thị vừa nghe kém, và ở ngã tư quá ồn.
- Âm báo đã nhận lệnh: một tiếng "tách" hoặc giọng nói ngắn khi bấm, để biết nút đã hoạt động.
- Tự điều chỉnh âm lượng theo tiếng ồn xung quanh ở một số hệ thống: phố ồn thì to lên, đêm khuya thì nhỏ lại để không làm phiền nhà dân.
Các nước làm khác nhau thế nào
Không có một kiểu âm thanh chung cho cả thế giới. Vài ví dụ thường được nhắc đến:
- Nhật Bản: nhiều nút giao dùng âm giống tiếng chim, với hai kiểu tiếng khác nhau cho hai hướng đi vuông góc. Người quen đường nghe là biết đèn đang xanh cho hướng nào.
- Úc: tiếng tích tắc chậm khi chờ và tiếng "tạch tạch" rất nhanh khi được đi đã trở thành âm thanh đặc trưng của phố xá nước này.
- Bắc Mỹ: hệ thống mới thường dùng tiếng tích tắc định vị kèm giọng nói ghi sẵn báo tên đường khi đèn xanh.
- Nhiều nước châu Âu: hộp nút bấm có mũi tên rung đặt dưới đáy, kèm tiếng tích tắc.
Ở Việt Nam, đèn đi bộ có âm thanh còn ít, chưa phổ biến ở hầu hết các nút giao. Gạch lát nổi cho người khiếm thị có xuất hiện ở một số tuyến phố, công viên, nhà ga mới, nhưng nhiều đoạn bị xe máy đỗ đè, hàng quán lấn chiếm hoặc dẫn thẳng vào gốc cây. Đây là khoảng trống mà các đô thị đang dần bổ sung khi cải tạo vỉa hè, nút giao.
Gạch lát nổi: nửa còn lại của tín hiệu
Âm thanh cho biết "khi nào đi", còn gạch lát nổi cho biết "đi ở đâu". Có hai loại chính:
- Gạch có gờ dài song song: chỉ hướng đi. Người dùng gậy lần theo gờ để đi thẳng.
- Gạch có nút tròn nổi: báo "dừng lại, phía trước có thay đổi" như mép vỉa hè, đầu cầu thang, mép sân ga.
Ở một ngã tư làm tốt, gạch nút tròn nằm ngay mép vỉa hè trước vạch đi bộ, gạch gờ dẫn tới cột nút bấm, và cột ấy phát âm định vị. Ba thứ cùng làm việc: chân cảm nhận, tay sờ nút, tai nghe tín hiệu.
Người sáng mắt nên làm gì ở đèn có tiếng bíp
Tín hiệu âm thanh chỉ có ích khi người khác không làm hỏng nó. Vài điều nhỏ:
- Không đứng chắn trước cột nút bấm khi chờ đèn. Người khiếm thị cần chạm được vào nút.
- Không bấm nút cho vui hay bấm liên tục. Ở nhiều nơi, bấm nút làm thay đổi chu kỳ đèn cho cả nút giao.
- Không đỗ xe, bày hàng trên gạch lát nổi. Một chiếc xe máy đỗ trên gờ dẫn hướng có thể làm người dùng gậy va vào.
- Đừng nói to, bật loa sát cột đèn khi có người khiếm thị đang chờ: họ đang nghe.
- Muốn giúp thì hỏi trước: "Anh/chị có cần sang đường cùng không?". Nếu được đồng ý, để họ nắm khuỷu tay mình và đi trước nửa bước, đừng kéo tay hay đẩy lưng.
Với người lái xe: nhìn thấy người cầm gậy trắng ở đầu vạch đi bộ là tín hiệu phải dừng hẳn và nhường đường, kể cả khi họ chưa bước xuống.
Tiếng bíp đèn đi bộ không chỉ cho người khiếm thị
Thiết kế cho một nhóm người thường giúp ích cho rất nhiều người khác. Tín hiệu âm thanh ở đèn đi bộ giúp:
- Người cao tuổi mắt kém, đục thuỷ tinh thể, khó nhìn đèn khi trời nắng gắt.
- Người đang bế con, đẩy xe nôi, mắt dõi theo đứa trẻ.
- Trẻ em đi học, vừa đi vừa trò chuyện.
- Bất kỳ ai đang cúi nhìn điện thoại, dù điều này không nên.
Ngược lại, người nghe kém lại cần phần rung ở nút bấm và tín hiệu đèn rõ ràng. Vì vậy, một ngã tư tốt là ngã tư nói bằng nhiều "ngôn ngữ" cùng lúc: ánh sáng, âm thanh, rung và bề mặt dưới chân.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng tích tắc ở đèn đi bộ nghĩa là gì?
Tiếng tích tắc chậm, đều là âm định vị, cho người khiếm thị biết vị trí cột nút bấm và báo đang trong pha chờ. Khi tiếng chuyển sang nhịp nhanh dồn dập, nghĩa là đèn đi bộ đã xanh và có thể sang đường.
Việt Nam có đèn đi bộ phát âm thanh không?
Có nhưng còn ít, chưa phổ biến ở hầu hết các nút giao. Gạch lát nổi cho người khiếm thị cũng mới có ở một số tuyến phố, công viên và nhà ga, và thường bị lấn chiếm làm giảm tác dụng.
Vì sao đèn đi bộ ở Nhật kêu như tiếng chim?
Nhiều nút giao ở Nhật Bản dùng âm giống tiếng chim, với hai kiểu tiếng khác nhau cho hai hướng đi vuông góc. Người quen đường nghe tiếng là biết đèn đang xanh cho hướng nào mà không cần nhìn.
Gạch lát nổi trên vỉa hè dùng để làm gì?
Gạch có gờ dài song song chỉ hướng đi cho người dùng gậy, còn gạch có nút tròn nổi báo phía trước có thay đổi như mép vỉa hè, mép sân ga. Kết hợp với tín hiệu âm thanh, gạch lát giúp người khiếm thị tìm đúng chỗ sang đường.
Có nên bấm nút đèn đi bộ khi không cần sang đường?
Không nên. Ở nhiều nút giao, bấm nút làm thay đổi chu kỳ đèn, gây ách tắc không cần thiết. Hãy để nút cho người thật sự cần và đừng đứng chắn trước cột nút bấm.