Lò vi sóng, máy giặt, nồi cơm điện, xe tải lùi đều kêu "tít tít" vì cách rẻ, bền và dễ nghe nhất để một cỗ máy báo tin là dùng một chiếc còi điện nhỏ phát âm cao, ngắn, lặp lại. Âm ấy thường nằm quanh vùng tần số mà tai người nhạy nhất, cắt ngang được tiếng ồn trong nhà, và nhịp bíp khác nhau mang nghĩa khác nhau: một tiếng là "đã nhận lệnh", vài tiếng là "xong rồi", kêu liên tục là "có lỗi" hoặc "nguy hiểm".
Bài này đi qua bên trong chiếc còi bíp, vì sao âm báo lại có cao độ và nhịp như vậy, chuyện tiếng bíp lùi của xe tải, và vì sao nhiều người lớn tuổi không nghe được tiếng tít của máy móc trong nhà.
Bên trong tiếng "tít": chiếc còi gốm áp điện
Phần lớn tiếng bíp trong đồ gia dụng phát ra từ một linh kiện nhỏ bằng đồng xu gọi là còi áp điện (piezo buzzer). Bên trong là một miếng gốm đặc biệt dán lên tấm kim loại mỏng. Khi có điện áp đặt vào, miếng gốm co giãn rất nhanh, làm tấm kim loại rung và đẩy không khí thành âm thanh.
Còi áp điện được ưa chuộng vì:
- Rẻ và bền: không có cuộn dây, không có màng giấy như loa, dùng nhiều năm không hỏng.
- Tốn rất ít điện: hợp với đồ chạy pin như đồng hồ, nhiệt kế, máy đo huyết áp.
- To so với kích thước: nhất là khi phát đúng tần số cộng hưởng của nó, thường vài nghìn hertz.
Nhược điểm là tiếng đơn điệu, gắt, khó phát nhạc hay. Vì vậy các dòng máy đắt tiền hơn chuyển sang dùng loa nhỏ để phát chuỗi nốt nhạc dễ chịu thay cho tiếng tít khô khốc.
Vì sao âm báo thường cao và ngắn
Tai người không nhạy đều ở mọi tần số. Ở người trẻ, tai nghe được khoảng từ 20 Hz đến 20.000 Hz, nhưng nhạy nhất ở vùng giữa, quanh khoảng 2.000 đến 5.000 Hz, cũng là vùng chứa nhiều thông tin của tiếng nói. Một âm bíp đặt vào vùng này nghe rõ dù không cần quá to.
Âm báo ngắn và lặp lại cũng có lý do:
- Âm ngắn có "điểm bắt đầu" rõ, não dễ phát hiện hơn một âm kéo dài đều đều.
- Lặp lại theo nhịp giúp phân biệt với tiếng ồn ngẫu nhiên trong nhà như tiếng bát đĩa, tiếng nước.
- Tiết kiệm sự chú ý: báo xong là im, không làm phiền lâu.
Nhịp bíp: ngôn ngữ riêng của máy móc
Không có quy định chung buộc mọi nhà sản xuất dùng cùng một "từ điển" tiếng bíp, nhưng theo thời gian các thói quen thiết kế khá giống nhau:
| Kiểu âm | Thường mang nghĩa | Ví dụ quen |
|---|---|---|
| Một tiếng bíp ngắn | Đã nhận lệnh, nút đã bấm | Bấm phím trên lò vi sóng, điều hoà nhận tín hiệu điều khiển |
| Hai, ba tiếng ngắn liên tiếp | Hoàn thành công việc | Lò vi sóng hâm xong, máy giặt giặt xong |
| Tiếng dài hoặc tiếng trầm "bùm" | Lệnh không hợp lệ, không làm được | Bấm nút khi cửa máy chưa đóng |
| Bíp lặp liên tục, đều | Đang cần người xử lý, có lỗi | Tủ lạnh mở cửa quá lâu, máy giặt mất cân bằng |
| Bíp nhanh, gấp, ngày càng dồn | Nguy hiểm, sắp va chạm | Cảm biến lùi xe khi đến gần vật cản |
Trong y tế, chuyện này được làm chặt chẽ hơn nhiều. Máy theo dõi bệnh nhân, bơm truyền dịch ở bệnh viện có tiêu chuẩn quốc tế về âm báo động (bộ tiêu chuẩn IEC 60601), quy định cách phân mức ưu tiên cao, trung bình, thấp bằng nhịp và số nốt khác nhau, để điều dưỡng nghe là biết mức độ khẩn cấp mà không cần nhìn màn hình.
Tiếng bíp lùi của xe tải
"Tít… tít… tít…" khi xe tải, xe nâng, xe lu lùi là âm thanh quen thuộc ở công trường và kho bãi. Lý do rất thực tế: tài xế xe lớn có điểm mù phía sau rộng, người đứng sau xe không nhìn thấy đèn lùi nếu đang cúi làm việc. Còi lùi tự kêu khi vào số lùi, buộc người phía sau phải chú ý.
Nhưng tiếng bíp lùi kiểu cũ có hai vấn đề:
- Khó định vị. Âm bíp gần như một tần số đơn, ở công trường có nhiều xe cùng lùi, người nghe biết "có xe đang lùi" nhưng khó biết xe nào, ở hướng nào.
- Gây phiền cho hàng xóm. Âm cao, gắt, đi rất xa, nhất là khi xe chở rác, xe giao hàng lùi vào ban đêm.
Vì thế ở nhiều nước đã dùng loại còi lùi phát âm dải rộng, nghe như tiếng "xè xè" hoặc "sột sột" thay cho tiếng bíp. Âm dải rộng chứa nhiều tần số nên tai định vị dễ hơn, và tắt nhanh theo khoảng cách nên ít làm phiền khu dân cư. Một số xe còn tự chỉnh âm lượng còi lùi theo tiếng ồn xung quanh.
Ô tô con thì khác: tiếng bíp từ cảm biến lùi chủ yếu phát bên trong khoang lái, cho tài xế biết khoảng cách tới vật cản. Nhịp càng dồn là càng gần, kêu liền một tiếng là sắp chạm.
Vì sao có người không nghe được tiếng tít của máy
Không ít người con ngạc nhiên: bố mẹ để nồi cháo hẹn giờ kêu mãi không biết, cửa tủ lạnh bíp mà không đóng. Nguyên nhân thường gặp là thính giác thay đổi theo tuổi. Người lớn tuổi thường giảm khả năng nghe âm cao trước, trong khi tiếng bíp của nhiều máy lại nằm ở vùng âm khá cao. Họ vẫn nghe rõ tiếng người nói giọng trầm nhưng "hụt" mất tiếng tít.
Vài cách giúp người trong nhà:
- Xem trong hướng dẫn sử dụng: nhiều máy cho chỉnh âm lượng hoặc chọn kiểu âm báo.
- Đặt máy có âm báo quan trọng (nồi áp suất điện, máy đo huyết áp) gần nơi người lớn tuổi hay ngồi.
- Dùng thêm tín hiệu ánh sáng, hẹn giờ trên điện thoại có rung.
- Quan trọng nhất: đưa bố mẹ đi đo thính lực, đừng chỉ nghĩ "ông bà lãng tai do già".
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng nếu bản thân hoặc người nhà không còn nghe tiếng bíp, tiếng chuông cửa mà trước đây vẫn nghe; phải mở tivi to hơn người khác; hay hỏi lại khi nói chuyện. Đi khám ngay nếu nghe kém xảy ra đột ngột, nhất là ở một bên tai, hoặc kèm ù tai, chóng mặt, đau tai, chảy dịch tai. Với trẻ nhỏ, nếu bé không giật mình hay quay đầu khi có tiếng động, hãy đưa bé đến bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi.
Khi tiếng bíp thành ra quá nhiều
Một căn bếp hiện đại có thể có cả chục thiết bị biết kêu. Khi mọi thứ đều bíp, tiếng bíp mất giá trị, người ta quen tai và bỏ qua cả tiếng báo quan trọng. Ở bệnh viện, hiện tượng này có tên là "mệt mỏi vì báo động": nhân viên y tế nghe quá nhiều tiếng báo không khẩn cấp đến mức phản ứng chậm với tiếng báo thật.
Ở nhà cũng vậy. Có thể tự sắp xếp lại:
- Tắt tiếng bấm phím ở những máy cho phép, chỉ giữ tiếng báo xong và báo lỗi.
- Không tắt âm báo của thiết bị liên quan an toàn: báo khói, báo khí gas, nồi áp suất.
- Khi nghe tiếng bíp lạ, đừng vội rút điện: xem máy đang báo gì, đọc mã lỗi trong sách hướng dẫn.
Mỗi tiếng tít là một lời máy gọi người. Hiểu nó nói gì, và giữ đôi tai đủ tốt để còn nghe thấy, giúp căn nhà vận hành êm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lò vi sóng kêu bíp khi xong?
Lò vi sóng dùng một chiếc còi điện nhỏ phát vài tiếng bíp ngắn để báo đã hâm xong, nhắc người dùng lấy đồ ăn ra. Một số máy còn bíp nhắc lại sau ít phút nếu cửa chưa được mở.
Vì sao xe tải lùi lại kêu tít tít?
Xe tải có điểm mù lớn phía sau, nên còi lùi tự kêu khi vào số lùi để cảnh báo người đứng phía sau. Ở nhiều nước, loại còi lùi phát tiếng "xè xè" dải rộng đang thay dần tiếng bíp vì dễ định vị hơn và ít làm phiền khu dân cư.
Vì sao người già không nghe thấy tiếng bíp của máy?
Thính giác thường giảm theo tuổi, và người lớn tuổi hay mất khả năng nghe âm cao trước. Tiếng bíp của nhiều thiết bị nằm ở vùng âm khá cao nên dễ bị "hụt". Nên đưa người nhà đi đo thính lực tại chuyên khoa tai mũi họng.
Máy giặt kêu bíp liên tục là bị gì?
Bíp liên tục thường là máy báo cần người xử lý, ví dụ cửa chưa đóng, đồ dồn một bên gây mất cân bằng, hoặc nước không vào. Hãy xem mã lỗi trên máy và tra trong sách hướng dẫn sử dụng.
Có tắt được tiếng bíp của thiết bị không?
Nhiều máy cho phép tắt tiếng bấm phím hoặc giảm âm lượng trong phần cài đặt. Tuy vậy, không nên tắt âm báo của thiết bị liên quan an toàn như báo khói, báo khí gas, nồi áp suất điện.