Mỗi loài ếch nhái có một kiểu tiếng riêng, nên chỉ cần lắng tai là đoán được khá nhiều. Ễnh ương kêu trầm, to, rền như tiếng bò rống xa; ếch đồng kêu "ộp ộp" chắc, dồn từng tràng ngoài ruộng; cóc nhà kêu một tràng "rè rè" dài như máy nổ nhỏ; nhái bầu kêu "rét rét" lách tách như côn trùng; còn các loài ếch cây, nhiều nơi gọi là chẫu chàng, thường kêu từ trên cành bằng tiếng gõ khô, ngắn.
Vì sao ếch nhái kêu và kêu bằng cách nào
Ở hầu hết các loài, người kêu là con đực, và mục đích chính là gọi con cái cùng loài đến bắt cặp. Tiếng kêu còn để giữ chỗ đứng, báo cho con đực khác biết "chỗ này có người rồi".
Cách ếch tạo ra tiếng khá đặc biệt. Nó ngậm miệng, bịt mũi, rồi ép không khí từ phổi đi qua dây thanh lên khoang miệng và vào túi kêu, một túi da mỏng phồng lên dưới cằm hoặc hai bên mép. Túi kêu căng ra như quả bóng, làm tiếng to và vang hơn. Xong một tiếng, không khí lại được ép ngược về phổi để dùng tiếp. Vì không khí đi vòng trong người, ếch có thể kêu liên tục mà không cần há miệng.
Điểm mấu chốt cho người nghe: con cái chỉ "đáp" tiếng của đúng loài mình. Vì vậy tiếng kêu của mỗi loài khác nhau rõ về độ trầm bổng, nhịp, độ dài, giống như mỗi loài có một mật khẩu riêng. Các nhà nghiên cứu lưỡng cư dùng chính điều này để khảo sát: có những đợt điều tra chỉ dựa vào tiếng kêu ban đêm mà vẫn lập được danh sách loài trong một khu vực.
Năm loài hay nghe nhất quanh nhà, ruộng và ao
Ễnh ương
Ễnh ương thường có thân tròn, đầu nhỏ, chân ngắn, lưng nâu với dải màu sẫm hai bên. Khi kêu, con đực phồng cả cổ lẫn bụng lên căng tròn. Tiếng kêu trầm, to, rền, nghe như "ộp… ộp" kéo dài hoặc như tiếng bò rống ở xa, nhiều người cho rằng chính tên "ễnh ương" là để mô phỏng tiếng ấy. Ễnh ương hay tụ thành bầy kêu ở vũng nước mới đọng, mương, ruộng ngập vào những đêm mưa lớn đầu mùa, có khi ồn ào cả đêm rồi sau vài hôm lại im.
Ếch đồng
Ếch đồng là loài ếch quen thuộc ở ruộng lúa, ao, mương khắp nước. Tiếng kêu "ộp ộp" hoặc "uôm uôm" chắc, vang, lặp thành tràng. Ca dao có câu "ếch kêu uôm uôm, ao chuôm đầy nước", gắn tiếng ếch với mùa mưa, mùa nước lên. Ếch đồng thường kêu ở mép nước, nửa người ngâm dưới nước, rất nhạy, có động là im bặt và nhảy xuống.
Cóc nhà
Cóc da sần, có tuyến to sau mắt, hay ngồi ở sân, gốc cây, rãnh nước. Tiếng kêu là một tràng rung "rè rè rè" hay "ro ro ro" kéo dài vài giây, đều như tiếng máy nổ nhỏ hoặc tiếng xe máy từ xa. Tiếng cóc ít "ộp" mà thiên về rung liên tục, đây là điểm dễ phân biệt nhất với ếch.
Nhái bầu
Nhái bầu là những con nhái rất nhỏ, thân hình bầu, đầu nhọn, nhiều khi chỉ bằng đầu ngón tay. Tiếng kêu cao, khô, "rét rét" hay "re re" từng nhịp ngắn, nghe rất giống tiếng côn trùng. Nhiều người nghe cả mùa mà vẫn tưởng là dế. Muốn chắc, rọi đèn vào mép nước cỏ thấp: nhái bầu thường ngồi sát nước, túi kêu phồng thành một bóng nhỏ dưới cằm.
Ếch cây, nhái bén và "chẫu chàng"
Những loài ếch có đĩa bám to ở đầu ngón chân, sống trên cây, bụi, bờ rào thường được gọi chung là ếch cây; nhiều vùng gọi là chẫu chàng, có nơi dùng tên này cho các loài ếch thân dài, chân dài sống ven ao. Tên dân gian mỗi vùng mỗi khác nên khó gắn chắc vào một loài. Điểm chung là chúng kêu từ trên cao: trên lá chuối, cành tre, mép lu nước. Nhiều loài kêu bằng tiếng gõ khô "cạch… cạch" hoặc "tọc… tọc" ngắn, cách quãng. Nhái bén, loài nhỏ màu xanh lá, thì kêu "chíc chíc chíc" giòn, rộn, thành tràng nhanh.
Bảng tra nhanh theo tiếng
| Bạn nghe thấy | Từ đâu | Có thể là |
|---|---|---|
| Tiếng rền rất trầm, như bò rống xa, nhiều con cùng kêu | Vũng nước mới, ruộng ngập sau mưa lớn | Ễnh ương |
| "Ộp ộp", "uôm uôm" chắc, vang, thành tràng | Mép ruộng, ao, mương | Ếch đồng |
| Tràng rung "rè rè" dài vài giây, đều như máy | Sân, rãnh nước, gốc cây | Cóc nhà |
| "Rét rét" cao, khô, giống côn trùng | Cỏ thấp sát mép nước | Nhái bầu |
| "Chíc chíc chíc" giòn, nhanh | Bụi cây, lá, bờ rào | Nhái bén |
| Tiếng gõ khô "cạch… cạch", "tọc… tọc" | Trên cao: lá chuối, cành, mép lu | Các loài ếch cây (nhiều nơi gọi chẫu chàng) |
| Tiếng "ộ… ộ" rất to như bò rống, gần trại nuôi | Ao nuôi ếch | Ếch bò (ếch ương nhập nội, nuôi lấy thịt) |
Bảng này là cách tả bằng chữ, chỉ mang tính gợi ý. Cùng một loài, tiếng kêu ở miền Bắc và miền Nam, đêm nóng và đêm mát có thể hơi khác. Cách chắc nhất vẫn là vừa nghe vừa nhìn.
Bốn câu hỏi để tự nhận loài
Khi nghe một tiếng lạ ngoài ao, hãy tự hỏi lần lượt:
- Trầm hay cao? Loài to thường kêu trầm (ễnh ương, ếch bò), loài nhỏ kêu cao (nhái bầu, nhái bén). Đây là quy luật chung: dây thanh và túi kêu nhỏ cho tiếng cao.
- Một tiếng, chuỗi tiếng hay tràng rung? Ếch đồng kêu từng tiếng rời thành chuỗi; cóc kêu tràng rung liền; ếch cây gõ từng tiếng cách quãng.
- Ở đâu? Dưới nước, sát mép nước hay trên cây? Chỉ riêng độ cao đã loại được một nửa khả năng.
- Lúc nào? Bầy ễnh ương rộ lên mấy đêm sau mưa lớn đầu mùa rồi im; ếch đồng kêu dai dẳng cả mùa mưa; cóc kêu cả những đêm ẩm không mưa.
Đi nghe ếch nhái ban đêm thế nào cho an toàn
Tối mùa mưa là thời điểm tốt nhất. Vài điều nên nhớ:
- Đi ủng, mang đèn pin, đi theo nhóm, không đi một mình ra bờ ao, bờ sông tối. Soi đường kỹ vì ven nước cũng là chỗ rắn đi kiếm ăn.
- Tắt đèn, đứng yên vài phút. Ếch nhái im khi có động, đứng yên thì chúng kêu lại. Rồi mới bật đèn rọi về phía tiếng kêu.
- Không bắt cóc bằng tay, không cho trẻ nghịch cóc: tuyến sau mắt và da cóc tiết nhựa độc. Ở Việt Nam đã có nhiều ca ngộ độc nặng do ăn thịt, trứng hay gan cóc. Chạm vào cóc thì rửa tay ngay, không dụi mắt.
- Không mang ếch nhái hoang dã về nuôi hay thả sang chỗ khác. Thả loài lạ vào ao hồ có thể làm lan bệnh trong quần thể lưỡng cư.
Góc nhìn hôm nay: tiếng ếch là thước đo môi trường
Ếch nhái thở một phần qua da, sống được cả dưới nước lẫn trên cạn, nên rất nhạy với thuốc bảo vệ thực vật, ô nhiễm nước và mất chỗ ở. Ở nhiều vùng ven đô, người lớn tuổi kể tiếng ếch đồng ngày nay thưa hơn hồi xưa nhiều, vì ruộng thành nhà, ao bị lấp, thêm việc săn bắt. Một cánh đồng còn rộn tiếng ếch nhái vào mùa mưa thường là dấu hiệu nước và đất ở đó còn khá lành.
Bạn có thể làm một "sổ tay tiếng ếch" cho khu nhà mình: mỗi tối mùa mưa ghi lại những kiểu tiếng nghe được, giờ, chỗ, thời tiết, kèm một đoạn ghi âm ngắn bằng điện thoại. Các ứng dụng và trang web khoa học công dân về đa dạng sinh học cho phép gửi ghi âm, ảnh để người có chuyên môn giúp định loài. Muốn đọc sâu, có thể tìm các sách hướng dẫn nhận dạng lưỡng cư Việt Nam và các công bố của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.
Còn câu hỏi vì sao ếch nhái lại đồng loạt kêu rộ sau cơn mưa thì đó là chuyện của thời tiết và mùa sinh sản, có bài riêng ở mục hiện tượng tự nhiên; ở đây, việc của đôi tai là nhận ra ai đang kêu.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng ễnh ương kêu như thế nào?
Ễnh ương kêu trầm, to, rền, nghe như "ộp… ộp" kéo dài hoặc như tiếng bò rống ở xa. Con đực phồng cả cổ và bụng khi kêu, thường kêu thành bầy ở vũng nước mới đọng sau những trận mưa lớn đầu mùa.
Làm sao phân biệt tiếng cóc và tiếng ếch?
Cóc kêu một tràng rung "rè rè" liền nhau kéo dài vài giây, đều như tiếng máy nổ nhỏ. Ếch đồng kêu từng tiếng "ộp ộp" rời nhau thành chuỗi. Cóc hay ngồi ở sân, rãnh nước; ếch kêu ở mép ruộng, ao.
Chẫu chàng là con gì?
Chẫu chàng là tên dân gian, mỗi vùng dùng cho loài hơi khác nhau: nhiều nơi gọi các loài ếch cây có đĩa bám ở ngón chân, có nơi gọi các loài ếch thân dài chân dài sống ven ao. Vì vậy khi nhận loài nên dựa vào hình dáng, chỗ ở và tiếng kêu cụ thể.
Vì sao ếch kêu mà không há miệng?
Ếch ngậm miệng, đẩy không khí từ phổi qua dây thanh vào túi kêu rồi lại ép ngược về phổi. Không khí đi vòng trong cơ thể nên ếch kêu liên tục được mà miệng vẫn khép.
Con ếch cái có kêu không?
Ở hầu hết các loài, chỉ con đực kêu to để gọi bạn và giữ chỗ. Con cái của nhiều loài chỉ phát ra tiếng nhỏ, chẳng hạn tiếng ra hiệu "buông ra" khi bị ôm lúc chưa sẵn sàng đẻ trứng, chứ không có tiếng gọi rền như con đực.