Gà trống gáy sáng chủ yếu vì trong người nó có một chiếc đồng hồ sinh học chạy theo chu kỳ khoảng 24 giờ, báo trước giờ trời rạng chứ không đợi thấy ánh sáng mới gáy. Tiếng gáy là lời tuyên bố "chỗ này có chủ" gửi tới gà trống khác và đàn gà mái. Ánh đèn, tiếng xe hay tiếng gà hàng xóm chỉ làm nó gáy thêm, và những kích thích ấy dễ "kích nổ" tiếng gáy nhất vào lúc gần sáng.
Gà gáy vì thấy sáng hay vì biết sắp sáng?
Trong dân gian, nhiều người nghĩ gà trống gáy vì nhìn thấy vệt sáng đầu tiên ở chân trời. Điều đó đúng một phần nhưng chưa đủ. Ai nuôi gà sẽ thấy nó thường cất tiếng khi trời còn tối hẳn, có khi trước lúc rạng đông cả tiếng đồng hồ. Vậy nó dựa vào đâu?
Năm 2013, hai nhà nghiên cứu Nhật Bản là Tsuyoshi Shimmura và Takashi Yoshimura (Đại học Nagoya) công bố trên tạp chí Current Biology một thí nghiệm đơn giản mà rõ ràng. Họ nuôi gà trống trong phòng có đèn bật – tắt 12 giờ mỗi pha. Gà bắt đầu gáy trước khi đèn bật, tức là gáy "đón" chứ không gáy "theo" ánh sáng. Sau đó họ để gà trong ánh sáng mờ liên tục, không có ngày đêm. Gà vẫn gáy theo nhịp gần 24 giờ mỗi ngày, dù không còn tín hiệu sáng tối nào bên ngoài.
Kết luận: gáy sáng là việc của đồng hồ sinh học bên trong (nhịp ngày đêm, còn gọi là nhịp sinh học circadian). Chiếc đồng hồ này giống cái giúp con người tự thức dậy gần giờ quen thuộc dù không đặt chuông.
Kích thích bên ngoài cũng có phần
Cùng nghiên cứu đó, nhóm tác giả thử bật đèn chớp hay phát tiếng gà gáy vào những giờ khác nhau. Gà trống đáp lại bằng tiếng gáy, nhưng phản ứng mạnh nhất khi kích thích rơi vào khoảng gần sáng, còn giữa ngày hay đầu đêm thì yếu hơn hẳn. Nói cách khác, đồng hồ sinh học "mở cửa" cho tiếng gáy vào buổi sớm. Đó là lý do một chiếc xe rọi đèn pha vào chuồng lúc ba, bốn giờ sáng dễ khiến cả xóm gà đồng loạt cất tiếng.
Gáy để làm gì: lời tuyên bố lãnh thổ
Gà nhà có tổ tiên chính là gà rừng lông đỏ, loài vẫn còn sống trong rừng ở nhiều vùng Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Ở ngoài tự nhiên, gà trống rừng giữ một vùng kiếm ăn và một nhóm gà mái. Tiếng gáy vang xa trong rừng lúc sáng sớm báo cho đối thủ biết vùng này đã có chủ, đỡ phải đánh nhau tốn sức.
Sáng sớm lại là thời điểm "đắt giá" để phát thông báo. Không khí lặng gió, ít tiếng ồn khác, nên tiếng gáy đi được xa và rõ. Đây cũng là lý do nhiều loài chim hót rộ vào bình minh.
Trong đàn, ai gáy trước?
Nhóm của Shimmura sau đó tiếp tục quan sát những đàn có nhiều gà trống. Kết quả công bố năm 2015 cho thấy con trống đầu đàn, con mạnh nhất, thường là con cất tiếng gáy đầu tiên lúc sáng. Những con thứ bậc thấp hơn chờ nó gáy xong rồi mới gáy theo, và nếu bỏ con đầu đàn ra khỏi đàn thì con kế tiếp lên thay vị trí "gáy mở màn". Tiếng gáy vì thế không chỉ là đồng hồ mà còn là bảng xếp hạng thứ bậc.
Gà gáy cả ngày, gáy cả nửa đêm có bình thường không
Có. Gáy sáng chỉ là lượt gáy nổi bật nhất. Trong ngày, gà trống còn gáy khi:
- Nghe một con trống khác gáy trong tầm tai, nó gáy đáp lại.
- Bị giật mình bởi tiếng động lớn, tiếng còi, tiếng chó.
- Vừa thắng một trận xô xát, hoặc khi có gà lạ đi vào khu vực của nó.
- Có ánh sáng đột ngột chiếu vào chuồng trong đêm, nhất là nửa sau của đêm.
Ở phố, đèn đường, đèn biển hiệu và xe cộ chạy suốt đêm làm gà trống gáy giờ "lạ" nhiều hơn ở quê. Dân gian có câu "gà gáy canh ba", chỉ khoảng nửa đêm về sáng; ngày xưa nhiều làng quê nghe tiếng gà để đoán giờ, nhưng gà ở nơi nhiều đèn thì không còn đáng tin như vậy.
Các kiểu tiếng của gà trống
Tiếng gáy "ò ó o" chỉ là một trong nhiều âm thanh gà trống phát ra. Bảng dưới đây gom những kiểu tiếng người nuôi gà hay gặp.
| Kiểu tiếng | Nghe như thế nào | Thường xảy ra khi |
|---|---|---|
| Gáy | "Ò ó o o", dài, to, có nhiều đoạn | Sáng sớm, khi nghe trống khác gáy, khi khẳng định lãnh thổ |
| Gọi mồi | "Tục tục tục" nhanh, kèm mổ nhặt rồi thả hạt xuống | Tìm thấy thức ăn ngon, gọi gà mái lại gần |
| Báo động trên không | Tiếng rít cao, ngắn, kéo dài | Thấy diều hâu, vật bay lớn trên trời |
| Báo động mặt đất | Tiếng "cục cục" dồn, to dần | Thấy chó, mèo, chồn, người lạ |
| Gầm gừ khi gây sự | Tiếng khàn, trầm trong cổ | Đối đầu với trống khác |
Phần gọi mồi và tiếng báo động được bàn kỹ hơn trong bài về gà mẹ gọi con cùng danh mục, vì gà mái cũng dùng rất nhiều kiểu tiếng như thế.
Gà gáy to như vậy có tự làm điếc mình không
Tiếng gáy đo sát mỏ gà rất to, to hơn nhiều so với tiếng người nói chuyện. Vậy sao gà trống không tự làm hỏng tai? Năm 2018, nhóm nghiên cứu ở Đại học Antwerp (Bỉ), trong đó có Raf Claes và Peter Aerts, chụp cắt lớp đầu gà trống và đưa ra lời giải thích: khi gà ngửa cổ, há mỏ hết cỡ để gáy, ống tai ngoài bị khép bớt lại, một phần màng nhĩ được che bởi mô mềm. Cơ chế này như một chiếc nút tai tự nhiên, giảm lượng âm dội vào tai của chính nó.
Ngoài ra, chim nói chung có khả năng tái tạo tế bào lông trong tai trong, điều mà tai người và các loài thú gần như không làm được. Đây là một trong những lý do các nhà khoa học nghiên cứu tai chim để tìm hiểu vì sao tai người hỏng rồi khó hồi phục.
Gà mái có gáy không
Thông thường gà mái không gáy. Tiếng gáy chịu ảnh hưởng mạnh của hormone sinh dục đực. Tuy vậy, thỉnh thoảng có gà mái già bỗng gáy, mọc thêm lông giống trống. Nguyên nhân hay gặp là buồng trứng bị tổn thương hoặc suy giảm, làm cân bằng hormone trong người nó thay đổi. Nhiều làng quê từng có kiêng kỵ quanh chuyện "gà mái gáy", nhưng nhìn theo sinh học, đó là một biến đổi cơ thể, không phải điềm báo gì.
Ở chiều ngược lại, gà trống bị thiến (gà thiến) thường gáy ít hẳn hoặc không gáy, mào cũng nhỏ đi. Điều này một lần nữa cho thấy hormone chi phối tiếng gáy.
Những giống gà nổi tiếng vì tiếng gáy
Con người đã chọn giống gà theo tiếng gáy từ lâu. Ở Nhật Bản, một số giống gà gáy dài như Totenko, Tomaru và Koeyoshi được công nhận là di sản thiên nhiên quốc gia; người nuôi chú trọng độ dài và độ ngân của tiếng gáy. Ở Indonesia, giống gà Pelung vùng Tây Java nổi tiếng với tiếng gáy trầm, ngân và có những cuộc thi tiếng gáy riêng.
Ở Việt Nam, người chơi gà cảnh và gà ta thả vườn cũng thích những con trống gáy to, giọng "ồ" chắc. Gà rừng thì gáy ngắn, cụt ở cuối, nghe như bị ngắt giữa chừng, nhờ vậy người đi rừng có thể phân biệt tiếng gà rừng với tiếng gà nhà thả gần bìa rừng.
Góc nhìn hôm nay: nuôi gà gần nhà và lắng nghe gà gáy
Nếu nhà bạn nuôi gà trống ở khu đông dân, vài điều có thể giúp tiếng gáy bớt dồn vào giờ người khác đang ngủ:
- Giữ chuồng tối: che chắn để đèn đường, đèn xe không rọi thẳng vào chuồng ban đêm. Ánh sáng đột ngột là một trong những thứ khiến gà gáy sớm và gáy nhiều.
- Đặt chuồng xa phòng ngủ hàng xóm: tường và khoảng cách giảm tiếng đáng kể.
- Hiểu rằng không "tắt" được hẳn: đồng hồ sinh học vẫn chạy, nên gà trống khoẻ mạnh vẫn gáy sáng. Đây là bản năng, không phải tật xấu cần trị.
Nếu bạn thích quan sát, hãy thử ghi giờ gà gáy lượt đầu mỗi sáng trong vài tuần. Bạn sẽ thấy giờ ấy dịch dần theo mùa, sớm hơn vào mùa hè khi trời sáng sớm, muộn hơn vào mùa đông. Ghi kèm giờ mặt trời mọc là có ngay một cuốn nhật ký nhỏ về đồng hồ sinh học, làm được với học sinh tiểu học.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các tài liệu phổ thông về nhịp sinh học ở động vật, hoặc bài báo năm 2013 của Shimmura và Yoshimura trên Current Biology (có tóm tắt tiếng Anh dễ đọc). Vườn quốc gia ở miền Bắc và miền Trung là nơi còn có thể nghe tiếng gà rừng gáy lúc sáng sớm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gà trống gáy vào buổi sáng?
Gà trống có đồng hồ sinh học nội tại với chu kỳ khoảng 24 giờ, giúp nó gáy đón trước giờ trời sáng. Thí nghiệm năm 2013 của Shimmura và Yoshimura cho thấy gà vẫn gáy theo nhịp gần 24 giờ khi sống trong ánh sáng mờ liên tục. Ánh sáng và tiếng động bên ngoài chỉ làm nó gáy thêm.
Gà trống gáy lúc nửa đêm có sao không?
Thường không có gì bất thường. Gà dễ gáy khi bị đèn pha rọi vào, nghe tiếng xe, tiếng chó hoặc tiếng gà khác gáy, nhất là vào nửa sau của đêm. Ở nơi nhiều đèn đường, gà gáy giờ "lạ" nhiều hơn ở nông thôn.
Gà mái có gáy được không?
Hiếm nhưng có. Gà mái già hoặc bị tổn thương buồng trứng có thể thay đổi hormone, rồi gáy và mọc lông giống trống. Đây là biến đổi sinh học, không phải điềm báo.
Gà gáy to như vậy có bị điếc không?
Nghiên cứu năm 2018 ở Bỉ cho thấy khi gà ngửa cổ há mỏ gáy, ống tai ngoài khép bớt lại, giảm âm dội vào tai. Ngoài ra, chim có khả năng tái tạo tế bào lông trong tai tốt hơn người và thú.
Vì sao trong đàn có nhiều gà trống thì một con luôn gáy trước?
Nghiên cứu năm 2015 của cùng nhóm Nhật Bản ghi nhận con trống đầu đàn thường gáy đầu tiên vào buổi sáng, các con thứ bậc thấp chờ rồi mới gáy theo. Tiếng gáy vì thế phản ánh cả thứ bậc trong đàn.