Gà mẹ gọi con: tiếng cục tác, tục tục và tiếng báo động nghĩa là gì

Tiếng "tục tục tục" dồn dập là gà mẹ gọi con lại ăn: nó vừa tìm thấy mồi và muốn đàn gà con chạy tới. Tiếng "cục ta cục tác" ầm ĩ thường là gà mái vừa đẻ xong một quả trứng. Còn tiếng "cục… cục…" trầm, đều là gà mái đang ấp hoặc đang dắt con, một kiểu "mẹ đây, ở gần mẹ". Gà có cả một bộ tiếng riêng cho thức ăn, cho nguy hiểm trên trời và nguy hiểm dưới đất.

Gà có "ngôn ngữ" không

Gà không có ngôn ngữ như người, nhưng các nhà tập tính học đã ghi nhận ở gà nhà khoảng hơn hai chục kiểu tiếng kêu khác nhau, tuỳ cách đếm. Điều khiến giới khoa học chú ý là một số tiếng mang thông tin khá cụ thể về thế giới bên ngoài, chứ không chỉ là tiếng kêu vì sợ hay vì vui.

Từ những năm 1980–1990, nhà sinh học Peter Marler cùng các cộng sự, trong đó có Christopher Evans, làm nhiều thí nghiệm với gà. Họ phát lại tiếng gà kêu qua loa, cho gà xem hình ảnh diều hâu hay con thú trên màn hình, rồi ghi lại phản ứng. Kết quả: gà có tiếng báo động khác nhau cho kẻ thù trên không và kẻ thù dưới mặt đất, và những con nghe thấy phản ứng đúng kiểu, dù chính chúng không nhìn thấy kẻ thù.

Tiếng gọi mồi "tục tục": gà mẹ dạy con ăn

Gà mái dắt con kiếm ăn sẽ cào đất, mổ lên mổ xuống một hạt thóc hay con sâu, đồng thời kêu "tục tục tục" nhanh và đều. Gà con nghe tiếng là chạy lại, nhìn chỗ mẹ mổ và tập mổ theo. Đây là cách gà con học cái gì ăn được.

• Mồi càng ngon, tiếng càng dồn: các thí nghiệm của nhóm Marler cho thấy gà kêu gọi mồi nhanh hơn với loại thức ăn chúng thích.
• Gà mẹ còn "sửa" con: các nhà nghiên cứu ở Anh (nhóm của Christine Nicol) ghi nhận khi gà con mổ vào thứ mà gà mẹ coi là không ngon, gà mẹ tăng cường mổ và gọi ở chỗ thức ăn đúng, như thể kéo con về.
• Gà trống cũng gọi mồi: gà trống nhặt mồi lên rồi thả xuống, kêu "tục tục" để gọi gà mái. Nó kêu nhiều hơn hẳn khi có gà mái ở gần, và gần như không kêu khi chỉ có một mình.

Hai kiểu tiếng báo động: trời và đất

Đây là phần thú vị nhất trong "từ điển" của gà.

Báo động trên không

Khi thấy diều hâu, quạ lớn, hay chỉ một vật bay to lướt qua trên đầu, gà trống và gà mái kêu một tiếng rít cao, kéo dài, khá khó định vị. Gà nghe thấy lập tức cúi rạp người, chạy vào bụi rậm hoặc gầm chuồng, nhiều con ngước lên nhìn trời. Gà con nép sát dưới cánh mẹ.

Tiếng cao và mỏng có lợi ở chỗ chim săn mồi trên cao khó xác định nguồn phát, nên con gà lên tiếng báo động không tự biến mình thành mục tiêu.

Báo động mặt đất

Khi thấy chó, mèo, chồn hay rắn, gà kêu "cục cục cục" dồn dập, to dần, đứng thẳng người, nhìn về phía có kẻ thù. Tiếng này dễ định vị, vì mục đích của nó là cho cả đàn biết kẻ thù ở đâu, đôi khi còn để "báo" cho kẻ săn rằng nó đã bị phát hiện.

Người nuôi gà quen nghe sẽ nhận ra ngay khác biệt: tiếng rít cao thì nhìn lên trời, tiếng cục cục dồn thì nhìn quanh mặt đất, kiểm tra gốc rơm, gầm chuồng.

Tiếng "cục ta cục tác" sau khi đẻ trứng

Gà mái đẻ xong thường ra khỏi ổ và kêu "cục ta cục tác" rất to, có khi kéo dài vài phút. Người Việt quen đến mức "cục tác" thành cách nói về người hay khoe, hay làm ầm lên.

Vì sao gà làm vậy thì khoa học vẫn chưa thống nhất. Một số giả thuyết hay được nhắc:

1. Tiếng kêu kéo sự chú ý ra xa ổ, để kẻ săn không lần ra trứng.
2. Tiếng kêu giúp gà mái tìm lại đàn hoặc gà trống sau khi tách ra đi đẻ.
3. Gà trống nghe tiếng có thể chạy lại, hộ tống gà mái trở về đàn.

Không giả thuyết nào được chứng minh trọn vẹn. Cũng có gà mái kêu "cục tác" khi bị quấy rầy lúc đang tìm ổ, nên tiếng này không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với "vừa đẻ".

Trò chuyện từ trong vỏ trứng

Gà mẹ và gà con "nói chuyện" với nhau từ trước khi gà con nở. Khoảng vài ngày cuối của kỳ ấp, khi gà con đã mổ thủng màng vào túi khí trong quả trứng và bắt đầu thở, nó có thể kêu chiếp chiếp nhỏ ngay trong vỏ. Gà mái ấp đáp lại bằng tiếng "cục… cục…" trầm, đều. Người ấp trứng bằng máy đôi khi áp tai sát quả trứng sắp nở và nghe được tiếng chiếp nhỏ này.

Sự trao đổi ấy giúp gà con quen giọng mẹ. Sau khi nở, gà con có xu hướng đi theo vật chuyển động và lên tiếng đầu tiên nó gặp, hiện tượng mà nhà tập tính học Konrad Lorenz mô tả rất kỹ ở ngỗng con và gọi là in vết (imprinting). Với gà con nở dưới bụng mẹ, "vật đầu tiên" ấy chính là gà mẹ với giọng cục cục quen thuộc.

Bảng tra nhanh tiếng gà trong sân nhà

Góc nhìn hôm nay: nghe tiếng để chăm gà

Với người nuôi gà thả vườn, đôi tai là công cụ chăm sóc rẻ nhất. Vài kinh nghiệm thực tế:

• Gà con kêu chiếp chiếp liên tục, tụm lại một góc: thường là lạnh. Kiểm tra chỗ sưởi và gió lùa. Gà con ấm thì tản ra, kêu nhỏ.
• Cả đàn bỗng im bặt rồi chui hết vào gầm: có thể vừa có tiếng báo động trên không. Ngước nhìn trời xem có chim săn mồi.
• Tiếng báo động mặt đất vào ban đêm: nên ra kiểm tra chuồng, vì chồn, cầy hay rắn thường mò tới lúc tối.
• Gà thở khò khè, hắt hơi, kêu khàn khác thường: đó là tiếng của gà có thể đang ốm. Nên tách riêng con gà, liên hệ cán bộ thú y ở xã hoặc phường, không tự mổ gà ốm, gà chết và nhớ rửa tay kỹ sau khi chạm vào gà.

Với trẻ nhỏ, một buổi ngồi yên bên sân gà và tập đoán "con gà đang nói gì" là bài tập nghe rất hay: trẻ học cách lắng nghe, quan sát hành vi đi kèm tiếng kêu, rồi tự rút ra quy luật. Không cần thiết bị gì ngoài sự kiên nhẫn.

Ai muốn tìm hiểu sâu có thể tìm các công trình của Peter Marler và Christopher Evans về tiếng báo động của gà, hoặc sách phổ thông về tập tính học động vật. Những chương về giao tiếp ở chim thường lấy gà làm ví dụ mở đầu, vì nó gần gũi mà lại "nói" nhiều hơn ta tưởng.