Tắc kè kêu mấy tiếng: chuyện đếm tiếng tắc kè và điều khoa học biết

Tắc kè thường kêu một chuỗi khoảng năm đến chín tiếng "tắc kè", có lúc ít hơn, có lúc hơn chục tiếng, và số tiếng thay đổi theo từng con, từng lần kêu. Không có con số cố định nào, cũng chưa có bằng chứng cho thấy số tiếng chẵn hay lẻ mang ý nghĩa gì. Người kêu chủ yếu là tắc kè đực, nhiều nhất vào mùa sinh sản và lúc chạng vạng, ban đêm.

Tắc kè là con gì

Tắc kè (tên khoa học Gekko gecko) là một loài thằn lằn thuộc họ tắc kè, sống ở Nam Á và Đông Nam Á, khắp các vùng của Việt Nam từ đồng bằng tới trung du, miền núi. Con trưởng thành khá to so với các loài thằn lằn quanh nhà, có con dài khoảng 30 cm tính cả đuôi. Da màu xám xanh lấm tấm chấm cam, đỏ gạch, đầu to, mắt lồi với con ngươi dọc như mắt mèo.

Tắc kè hoạt động về đêm. Ban ngày nó trốn trong hốc cây, khe đá, kẽ mái ngói, gầm mái tôn hay hốc tường nhà cũ. Tối đến nó bò ra săn gián, dế, bướm đêm, châu chấu. Ngón chân có những lớp nếp gấp li ti giúp nó bám chặt lên tường và cả mặt kính.

Đừng nhầm với "tắc kè hoa"

Trong tiếng Việt, "tắc kè hoa" thường dùng để gọi con kỳ nhông đổi màu (chameleon), loài sống chủ yếu ở châu Phi và Madagascar. Nó không cùng họ với tắc kè, không sống hoang dã ở Việt Nam và gần như không kêu thành tiếng. Câu "đổi màu như tắc kè hoa" là nói về loài ấy, không phải con tắc kè kêu trên mái nhà.

Tiếng kêu tắc kè nghe ra sao

Tên "tắc kè" là tên mô phỏng tiếng kêu. Tiếng Anh gọi loài này là "tokay", cũng là một cách ghi lại cùng tiếng ấy. Nhiều tài liệu cho rằng chính chữ "gecko" trong tiếng Anh cũng bắt nguồn từ một từ tượng thanh tiếng Mã Lai.

Một lượt kêu đầy đủ thường có ba phần:

1. Mở đầu: một tràng tiếng khọt khẹt, lục cục, như ai lắc hạt trong ống tre. Tiếng này nhỏ, đứng xa có khi không nghe.
2. Thân: chuỗi "tắc… kè, tắc… kè" to, rõ, hai âm tiết, âm sau trầm hơn âm trước.
3. Kết: các tiếng cuối nhỏ dần, giãn ra, nghe như hụt hơi, đôi khi tắt bằng một tiếng "kè" kéo dài.

Ở trong nhà, vào đêm yên, tiếng tắc kè có thể nghe rõ từ đầu này sang đầu kia khu vườn. Vì kêu từ hốc mái hay kẽ tường, âm thanh dội lại khiến người nghe khó đoán chính xác nó nằm đâu.

Thằn lằn biết kêu: điều không phổ biến

Phần lớn các loài thằn lằn gần như câm, giỏi lắm chỉ phì hơi khi bị doạ. Họ tắc kè là ngoại lệ đáng kể: nhiều loài trong họ này có thanh quản phát được tiếng kêu thật, dùng để giao tiếp với đồng loại. Tắc kè là một trong những loài to tiếng nhất của cả họ.

Tiếng kêu tắc kè đực có hai việc chính: báo cho tắc kè đực khác biết vùng này đã có chủ, và gọi tắc kè cái. Vì thế mùa kêu nhiều nhất là mùa nóng ẩm, mùa sinh sản của chúng, thường từ khoảng cuối xuân sang hè. Mùa lạnh ở miền Bắc, tắc kè ít ra ngoài và ít kêu hẳn.

Ngoài tiếng gọi, khi bị bắt hoặc bị dồn vào góc, tắc kè há rộng miệng, phồng người và phát ra tiếng rít, gầm gừ để doạ. Đây là tiếng khác hẳn tiếng "tắc kè" gọi bạn.

Vì sao mỗi lần kêu số tiếng lại khác

Người nghe tắc kè lâu sẽ thấy cùng một con mà đêm nay kêu bảy tiếng, đêm mai kêu năm. Chưa có nghiên cứu nào xác định rõ quy luật số tiếng ở tắc kè. Những yếu tố người ta thường nghĩ tới:

• Thể trạng: kêu một tràng dài tốn sức; con khoẻ có thể kêu dài hơn.
• Nhiệt độ: tắc kè là động vật biến nhiệt, cơ bắp hoạt động nhanh chậm theo nhiệt độ không khí. Đêm lạnh nó thường kêu ít, uể oải.
• Đối thủ: nghe tắc kè khác đáp lời, một con có thể kêu thêm, kêu dài hơn.
• Bị ngắt: tiếng động, ánh đèn bật đột ngột làm nó dừng giữa chừng.

Những điều trên là suy luận hợp lý từ sinh học chung của bò sát, chưa phải kết luận đã được đo đạc kỹ cho riêng tắc kè. Vì vậy, nếu có ai nói "tắc kè kêu đúng bảy tiếng mới là con đực trưởng thành" hay tương tự, nên coi đó là kinh nghiệm truyền miệng.

Chuyện đếm tiếng tắc kè trong dân gian

Ở nhiều vùng quê Việt Nam, trẻ con và cả người lớn có thói quen nằm đếm tiếng tắc kè ban đêm. Nhiều nơi dùng việc đếm này để "đoán" chuyện may rủi, chuyện có hay không, kiểu đếm lá hay bứt cánh hoa. Ở một số nước Đông Nam Á cũng có tục tương tự quanh tiếng tắc kè.

Đây là thú vui và tập quán dân gian, không có cơ sở khoa học. Cái hay của nó nằm ở chỗ khác: đếm tiếng tắc kè là một bài tập tập trung lắng nghe trong bóng tối, và là kỷ niệm tuổi thơ của nhiều người lớn lên ở nhà mái ngói, nhà sàn.

Tắc kè, thạch sùng và những "hàng xóm" kêu đêm khác

Quanh nhà ở Việt Nam, ban đêm có mấy con hay bị nhầm với nhau. Bảng dưới giúp tách chúng ra:

Mẹo đơn giản: tắc kè kêu thành chuỗi có đầu có cuối, có quãng nghỉ dài giữa các lượt; dế kêu đều đều gần như không dứt; thạch sùng kêu ngắn, gọn và hay ở ngay trong nhà.

Sống cạnh tắc kè: an toàn và bảo tồn

Tắc kè ăn nhiều côn trùng, kể cả gián, nên ở nhiều vùng quê người ta để yên cho nó sống trên mái. Có vài điều cần biết:

• Tắc kè cắn đau: hàm khoẻ và có xu hướng cắn giữ. Không nên bắt bằng tay không, không trêu chọc trẻ bằng tắc kè. Nếu bị cắn, đừng giật mạnh, giữ yên thì nó thường tự nhả. Rửa vết cắn bằng xà phòng và nước sạch; vết sâu, sưng đỏ, đau tăng hay có mủ thì nên đi khám.
• Không nguy hiểm theo kiểu có nọc: tắc kè không có nọc độc.
• Bị săn bắt nhiều: tắc kè từng bị bắt và buôn bán với số lượng lớn ở nhiều nước châu Á. Từ năm 2019, loài này được đưa vào Phụ lục II của Công ước CITES, nghĩa là buôn bán quốc tế phải được kiểm soát. Để tắc kè sống trong vườn là góp một phần nhỏ giữ lại tiếng kêu quen thuộc ấy.

Góc nhìn hôm nay: một bài tập nghe cho cả nhà

Muốn biến chuyện đếm tắc kè thành một quan sát nhỏ mà có ích, có thể làm thế này trong vài tuần mùa hè:

1. Mỗi lần nghe tắc kè, ghi giờ, số tiếng "tắc kè" trong lượt đó.
2. Ghi kèm nhiệt độ ngoài trời (xem trên điện thoại hoặc nhiệt kế) và trời có mưa hay không.
3. Sau vài tuần, xếp dữ liệu thành bảng xem tắc kè kêu nhiều vào giờ nào, đêm nóng hay đêm mát, số tiếng có thay đổi theo nhiệt độ không.

Kết quả có thể không ra quy luật rõ, và đó cũng là một bài học: nhiều điều ta "biết" từ truyền miệng chưa từng được ai đo đếm. Với học sinh, đây là cách làm quen với việc ghi chép khoa học từ chính âm thanh ngoài cửa sổ.