Giả giọng, nhại giọng: người bắt chước giọng người khác làm thế nào

Người giả giọng giỏi không đổi được dây thanh của mình, mà điều chỉnh mọi thứ còn lại: cao độ, tốc độ, nhịp ngắt câu, giọng vùng miền, độ vang mũi, cách đặt lưỡi và tròn môi, cùng những câu cửa miệng của người được nhại. Họ nghe rất kỹ, tìm ra vài nét đặc trưng nhất rồi phóng đại lên, giống người vẽ tranh biếm hoạ. Vì vậy giả giọng thường "giống" ở cảm giác hơn là giống từng thông số âm học.

Giả giọng là gì, khác gì nhại giọng

Trong tiếng Việt, "giả giọng" thường chỉ việc cố nói sao cho giống một người cụ thể; "nhại giọng" hay mang sắc thái trêu đùa, phóng đại một kiểu nói. Ngoài ra còn có "bắt chước giọng" khi học một giọng vùng miền để đóng phim, hoặc khi kể chuyện cho trẻ con mà đổi giọng cho từng nhân vật.

Dù mục đích khác nhau, kỹ thuật bên dưới giống nhau: người nói tạm thời thay đổi cách dùng bộ máy phát âm của mình để nghe giống một bộ máy khác.

Những gì đổi được và những gì khó đổi

Vì phần "phần cứng" không đổi được, người giả giọng nam khó giả hoàn hảo một giọng nữ cao và ngược lại; họ thường chọn đánh vào những nét dễ nhận ra nhất để người nghe tự điền phần còn lại.

Năm bước của một người nhại giọng

1. Nghe đi nghe lại

Người nhại giọng thường nghe một giọng hàng chục, hàng trăm lần. Họ không chỉ nghe nội dung mà nghe "hình dạng" của câu: chữ nào kéo dài, chữ nào nuốt, cuối câu lên hay xuống, chỗ nào thở.

2. Tìm nét đặc trưng

Mỗi giọng có vài "chữ ký" dễ nhận: cách cười, một từ hay lặp, một chữ phát âm khác người, một kiểu ngừng giữa câu. Người nhại giỏi biết chọn ba, bốn nét như vậy thay vì cố sao chép mọi thứ.

3. Đổi tư thế phát âm

Đẩy tiếng lên mũi, hạ thanh quản, căng hoặc thả lỏng môi, nói từ sâu trong họng hay ngay phía trước miệng. Nhiều người tả cảm giác giả giọng như "đặt giọng vào một chỗ khác trong đầu".

4. Phóng đại có kiểm soát

Giống tranh biếm hoạ phóng to chiếc mũi hay cặp lông mày, giọng nhại thường làm các nét đặc trưng rõ hơn ngoài đời. Thú vị là người nghe nhiều khi thấy bản phóng đại "giống" hơn cả bản gốc, vì não nhận diện giọng dựa nhiều vào những nét nổi bật.

5. Nghe lại chính mình

Ghi âm, so với giọng gốc, sửa từng chi tiết. Tai và miệng chỉnh nhau qua nhiều vòng như vậy mới thành một giọng nhại vững.

Bộ não khi bắt chước giọng

Bắt chước giọng là năng lực rất sớm của con người. Trẻ nhỏ học nói chính là bắt chước giọng người lớn, và trong vài năm đầu đời đã thấm được giọng vùng miền của gia đình. Người lớn cũng bắt chước mà không biết: nói chuyện lâu với người vùng khác, ta tự dưng nói chậm lại, đổi vài từ, đổi cả thanh điệu cho gần người kia. Hiện tượng "xích lại gần" trong cách nói này được nghiên cứu nhiều trong ngôn ngữ học xã hội, gắn với lý thuyết điều tiết giao tiếp mà nhà tâm lý học Howard Giles phát triển từ thập niên 1970.

Người nhại giọng chuyên nghiệp có thể xem là người luyện năng lực tự nhiên ấy tới mức chủ động. Các nghiên cứu chụp não khi người tham gia đổi giọng cho thấy nhiều vùng liên quan tới điều khiển lời nói và nghe tự phản hồi cùng hoạt động — điều dễ hiểu vì giả giọng là liên tục vừa nói vừa nghe vừa sửa.

Không chỉ người. Một số loài chim như vẹt, sáo, chim lia ở Úc có thể bắt chước tiếng người hay tiếng máy móc; nhưng chúng không có thanh quản như người mà phát âm bằng một cơ quan khác nằm sâu hơn trong ngực, gọi là minh quản.

Nhại giọng vùng miền: vui đến đâu là vừa

Nhại giọng là chất liệu quen thuộc của tiểu phẩm hài, kể chuyện vui trong nhà, hay bạn bè trêu nhau. Nó vui vì người nghe nhận ra ngay. Nhưng cũng chính vì nhận ra, nhại giọng có thể làm người bị nhại tổn thương:

• Nhại giọng vùng miền để gán cho cả một vùng tính cách xấu là định kiến, không phải hài hước.
• Nhại giọng người nói ngọng, nói lắp, người khiếm thính, người lớn tuổi giọng run là chế giễu điều họ không chọn.
• Trẻ em hay bị trêu giọng khi chuyển trường từ vùng khác tới. Một lời trêu tưởng nhỏ có thể làm các em ngại nói trong lớp.

Một phép thử đơn giản: nếu người bị nhại đứng đó, họ có cười cùng mình không? Nếu không chắc, tốt nhất là đừng.

Khi giả giọng thành công cụ lừa đảo

Trước đây, giả giọng người khác qua điện thoại đòi hỏi tài năng hiếm. Ngày nay, phần mềm có thể học giọng một người từ vài đoạn ghi âm ngắn đăng trên mạng xã hội rồi tạo ra lời nói mới bằng giọng ấy. Báo chí trong và ngoài nước đã nhiều lần đưa tin về các vụ lừa đảo gọi điện giả giọng người thân, sếp, đồng nghiệp để hối thúc chuyển tiền.

Dấu hiệu chung của những cuộc gọi kiểu này là: giọng quen nhưng cuộc gọi đến từ số lạ, câu chuyện khẩn cấp (tai nạn, bị bắt, cần tiền ngay), dặn đừng nói với ai, giục chuyển tiền trong vài phút. Một số cách tự bảo vệ:

• Gọi lại vào số quen của người thân, hoặc gọi cho một người khác trong gia đình để kiểm tra.
• Thống nhất "câu hỏi nhà mình" — một câu hỏi hoặc mật khẩu chỉ người trong nhà biết, dùng khi có cuộc gọi khẩn cấp đòi tiền.
• Không chuyển tiền chỉ dựa vào giọng nói, kể cả khi giọng giống y hệt.
• Nhắc ông bà, cha mẹ lớn tuổi những dấu hiệu trên, vì người lớn tuổi thường là đối tượng bị nhắm tới.
• Báo cơ quan công an nơi gần nhất khi nghi ngờ bị lừa.

Thử bắt chước giọng: bài tập vui cho tai

Bắt chước giọng một cách tử tế là bài tập nghe rất tốt, nhất là cho người học ngoại ngữ hay muốn kể chuyện hấp dẫn cho con. Vài hoạt động nhỏ có thể làm ở nhà:

• Kể một câu chuyện cổ tích, đổi giọng cho từng nhân vật: ông lão hiền hậu trầm và chậm, cô Tấm nhẹ nhàng, mụ dì ghẻ rít qua kẽ răng. Trẻ con rất thích, và tự bắt chước theo.
• Nghe một câu tiếng Anh hay tiếng Việt vùng khác, nhại lại từng chữ, ghi âm, so sánh.
• Đọc một câu với ba cảm xúc khác nhau: vui, buồn, giận. Để ý cao độ, tốc độ và độ to đổi thế nào.

Lưu ý: đừng ép giọng quá trầm hoặc quá cao trong thời gian dài, vì dễ khàn. Nếu giả giọng xong mà khàn kéo dài quá khoảng hai đến ba tuần, nên đi khám tai mũi họng.