Con trai vỡ giọng ở tuổi dậy thì vì hoóc-môn nam làm thanh quản lớn nhanh, dây thanh dài và dày ra trong vòng vài tháng tới khoảng một, hai năm. Dây thanh to hơn thì rung chậm hơn, nên giọng trầm xuống, thường khoảng một quãng tám. Trong lúc cơ thể chưa quen "nhạc cụ mới", giọng hay bị lạc, lúc trầm lúc bổng, dân gian gọi vui là giọng vịt đực. Con gái cũng đổi giọng, chỉ là nhẹ và khó nhận ra hơn.
Vỡ giọng là gì
Vỡ giọng là giai đoạn giọng nói chuyển từ giọng trẻ con sang giọng người lớn. Ở con trai, sự thay đổi rõ tới mức cả nhà đều nhận ra: cậu bé hôm qua còn gọi "mẹ ơi" lanh lảnh, mấy tháng sau đã trả lời điện thoại bằng giọng trầm khiến người gọi tưởng bố.
Tiếng Việt có nhiều cách gọi: vỡ giọng, bể giọng, đổi giọng, giọng vịt đực. Giới y khoa gọi đây là biến đổi giọng tuổi dậy thì. Đây là một mốc phát triển bình thường, giống như mọc râu hay cao vọt, không phải bệnh.
Chuyện gì xảy ra trong cổ họng
Hoóc-môn ra lệnh, thanh quản lớn lên
Khi dậy thì, tinh hoàn tiết nhiều testosterone. Thanh quản là một trong những bộ phận rất nhạy với hoóc-môn này. Các sụn của thanh quản lớn ra, nhất là sụn giáp phía trước, tạo thành khối nhô lên ở cổ mà người ta quen gọi là trái cổ hay yết hầu. Ở con gái, thanh quản cũng lớn nhưng ít hơn nhiều, góc sụn giáp tù hơn nên cổ không nhô.
Dây thanh dài và dày ra
Dây thanh của trẻ trước dậy thì còn ngắn. Qua dậy thì, dây thanh của con trai dài thêm đáng kể và dày lên, dây thanh của con gái cũng dài ra nhưng mức tăng ít hơn. Cùng một luồng hơi, dây thanh to và nặng hơn sẽ rung chậm hơn, nên cao độ giọng hạ xuống. Ở con trai, giọng nói thường hạ khoảng một quãng tám, tức cao độ còn khoảng một nửa so với trước. Ở con gái, giọng chỉ hạ vài nốt nhạc.
Cả "hộp đàn" cũng đổi
Không chỉ dây thanh, cổ họng dài ra, khoang miệng và mũi lớn lên, lồng ngực nở rộng. Ống thanh âm dài hơn làm âm sắc trầm và dày hơn, nên giọng sau dậy thì không chỉ thấp hơn mà còn "đầy" hơn.
Vì sao giọng hay bị lạc, bị "vịt đực"
Bộ não đã điều khiển dây thanh cả chục năm theo kích thước cũ. Nay dây thanh lớn nhanh từng tháng, các cơ nhỏ trong thanh quản chưa kịp điều chỉnh. Kết quả là giọng hay nhảy bậc: đang nói trầm bỗng vọt lên một tiếng the thé, hoặc tiếng bị rè, bị tắc giữa chừng. Hiện tượng hay lộ rõ khi các em nói to, khi xúc động, hay khi cố hát những nốt cao quen thuộc.
Lúc này giọng cũng mau mệt và dễ khàn hơn thường lệ. Nhiều em ngại nói trước lớp, ngại hát, sợ bị bạn trêu. Đó là cảm giác rất phổ biến, và giai đoạn chông chênh này sẽ qua khi cơ thể quen dần với "nhạc cụ" mới.
Bao giờ bắt đầu, bao lâu thì xong
Thời điểm vỡ giọng phụ thuộc thời điểm dậy thì của từng em. Con số dưới đây chỉ là khoảng thường gặp, không phải lịch cố định.
| Giai đoạn | Tuổi thường gặp ở con trai (khoảng) | Dấu hiệu nghe thấy |
|---|---|---|
| Trước dậy thì | Dưới 11–12 tuổi | Giọng trẻ con, gần giống giọng bé gái cùng tuổi |
| Bắt đầu đổi | Khoảng 12–14 tuổi | Giọng hơi khàn, hát nốt cao khó hơn, thỉnh thoảng lạc |
| Đổi mạnh nhất | Khoảng 13–15 tuổi | Giọng trầm xuống rõ, hay vỡ tiếng, trái cổ lộ dần |
| Ổn định dần | Khoảng 15–17 tuổi | Giọng ổn định, ít lạc; âm sắc tiếp tục đầy thêm tới đầu tuổi 20 |
Có em đổi giọng sớm từ 11 tuổi, có em tới 15–16 tuổi mới bắt đầu, và cả hai đều có thể bình thường. Giai đoạn vỡ tiếng rõ nhất thường kéo dài vài tháng tới khoảng một năm; giọng còn chín dần thêm vài năm sau đó.
Con gái có vỡ giọng không?
Có, nhưng ít ai để ý. Giọng con gái tuổi dậy thì thường hạ vài nốt, trở nên đầy và có hơi hơn. Một số em có giai đoạn giọng hơi khàn hoặc nghe "có hơi", hát nốt cao mau mệt, nhất là quanh kỳ kinh nguyệt. Trong các đội hợp xướng, giáo viên thanh nhạc thường để ý điều này để không bắt các em hát quá sức.
Giọng ca trẻ em và chuyện "giữ giọng" trong lịch sử
Ở châu Âu, nhiều dàn hợp xướng nhà thờ và cung đình xưa dùng giọng bé trai cho bè cao. Vỡ giọng là lúc các em phải rời bè, có em chuyển sang bè trầm sau khi giọng ổn định. Lịch sử âm nhạc châu Âu từ khoảng thế kỷ 16 tới 18 còn ghi lại một tục lệ tàn nhẫn ở Ý: thiến bé trai trước dậy thì để giữ giọng cao, tạo nên những ca sĩ gọi là castrato. Tục ấy dần bị lên án và chấm dứt; ca sĩ castrato cuối cùng còn để lại bản ghi âm là Alessandro Moreschi, hát trong Nhà nguyện Sistine, thu đầu thế kỷ 20. Câu chuyện này nhắc rằng giọng trầm xuống ở tuổi dậy thì là một phần tự nhiên của lớn lên, không phải thứ cần "chặn lại".
Cha mẹ và các em nên làm gì
Với chính các em
- Đừng ép giọng. Không cố hét to, không cố hát những nốt cao như hồi nhỏ. Hát ở quãng dễ chịu, hạ tông bài hát xuống.
- Uống đủ nước, ngủ đủ giấc. Dây thanh đang lớn cần được nghỉ.
- Tránh khói thuốc, kể cả khói thuốc người khác hút.
- Bị vỡ tiếng giữa câu thì cứ cười rồi nói tiếp. Ai trong lớp rồi cũng trải qua.
Với cha mẹ, thầy cô
- Đừng trêu chọc giọng vịt đực trước mặt người khác. Lời trêu nhẹ với người lớn có thể làm các em ngại nói cả năm trời.
- Ở đội văn nghệ, đội hợp xướng: để các em chuyển bè, giảm tông, nghỉ hát khi giọng đang đổi mạnh.
- Giải thích trước cho các em khi gần tuổi dậy thì, để giọng đổi không thành chuyện bất ngờ đáng xấu hổ.
Khi nào cần đi khám
Phần lớn các trường hợp vỡ giọng tự diễn ra và tự ổn định. Nên cho các em đi khám tai mũi họng (hoặc bác sĩ nhi, nội tiết nhi tuỳ trường hợp) khi:
- Khàn tiếng liên tục kéo dài quá khoảng hai đến ba tuần, không đỡ khi nghỉ giọng.
- Đã qua dậy thì, cơ thể đã phát triển như người lớn nhưng giọng nói vẫn giữ cao kiểu trẻ con, the thé, hoặc em phải cố gồng mới nói trầm được. Bác sĩ và chuyên viên âm ngữ trị liệu có thể giúp điều chỉnh.
- Tới khoảng 14 tuổi ở con trai (khoảng 13 tuổi ở con gái) mà chưa thấy dấu hiệu dậy thì nào — nên hỏi bác sĩ nhi.
- Khó thở, đau khi nuốt, ho ra máu, hay giọng mất hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con trai bị vỡ giọng?
Ở tuổi dậy thì, hoóc-môn nam làm thanh quản lớn nhanh, dây thanh dài và dày ra nên rung chậm hơn, giọng trầm xuống. Trong lúc cơ trong thanh quản chưa quen kích thước mới, giọng hay bị lạc, lúc trầm lúc bổng.
Vỡ giọng ở tuổi nào?
Con trai thường vỡ giọng trong khoảng 12–15 tuổi, tuỳ thời điểm dậy thì của từng em. Có em bắt đầu sớm hơn hoặc muộn hơn vài năm mà vẫn bình thường.
Vỡ giọng kéo dài bao lâu?
Giai đoạn giọng hay lạc, vỡ tiếng rõ nhất thường kéo dài vài tháng tới khoảng một năm. Sau đó giọng ổn định dần và tiếp tục "chín" thêm tới đầu tuổi 20.
Con gái có vỡ giọng không?
Có, nhưng nhẹ hơn nhiều. Giọng con gái thường hạ vài nốt, đầy hơn, đôi khi hơi khàn trong một thời gian, nên ít người nhận ra.
Đang vỡ giọng có nên hát không?
Vẫn hát được, nhưng nên hát ở quãng dễ chịu, hạ tông bài hát, không cố lên nốt cao và không hát quá lâu. Nếu khàn tiếng kéo dài trên hai, ba tuần thì nên đi khám tai mũi họng.
Trái cổ là gì, vì sao con trai mới lộ rõ?
Trái cổ (yết hầu) là phần sụn giáp của thanh quản nhô ra phía trước cổ. Tuổi dậy thì, sụn này ở con trai lớn hơn và có góc nhọn hơn nên lộ rõ, còn ở con gái thường kín đáo hơn.
