Mỗi người một giọng vì giọng nói là tổng của rất nhiều thứ cùng lúc: kích thước dây thanh, chiều dài và hình dạng cổ họng, khoang miệng, khoang mũi, răng, lưỡi, cộng với thói quen nói học được từ gia đình và vùng quê. Hai người có thể trùng vài đặc điểm, nhưng hiếm khi trùng cả bộ. Dù vậy, giọng nói không "độc nhất" tuyệt đối như nhiều người tưởng: nó đổi theo tuổi, sức khoẻ, cảm xúc, và đôi khi hai người thân nghe rất giống nhau.
Phần "phần cứng": cơ thể quyết định chất giọng
Dây thanh: dài, ngắn, dày, mỏng
Dây thanh càng dài và dày thì rung càng chậm, giọng càng trầm; càng ngắn và mỏng thì giọng càng cao. Đây là lý do trẻ em giọng cao, đàn ông trưởng thành thường giọng trầm hơn phụ nữ. Nhưng ngay trong cùng một giới, độ dài dây thanh đã chênh nhau đáng kể, nên mới có người đàn ông giọng nói cao vút và người phụ nữ giọng trầm khàn.
Độ đều của hai mép dây thanh cũng tạo dấu riêng. Có người dây thanh khép kín, tiếng gọn và sáng. Có người khép chưa trọn, một ít hơi lọt ra, giọng nghe hơi "có hơi", mềm và ấm. Có người tiếng hơi rè tự nhiên. Những khác biệt nhỏ ấy là một phần lý do ta nhận ra giọng người quen chỉ qua một tiếng "alô".
Ống thanh âm: chiếc hộp đàn riêng của mỗi người
Từ dây thanh đến môi là ống thanh âm, ở người lớn dài khoảng 14–18 cm tuỳ người. Ống dài hơn làm các dải cộng hưởng (formant) hạ thấp xuống, khiến giọng nghe "to người" hơn, kể cả khi cao độ không đổi. Hình dạng cổ họng, độ rộng khoang miệng, độ cong vòm miệng, kích thước lưỡi, khe răng, đường đi trong mũi — tất cả là những chi tiết của chiếc hộp đàn ấy.
Hai cây đàn ghi-ta cùng gảy một nốt vẫn nghe khác nhau vì thân đàn khác nhau. Giọng người cũng vậy. Đây là phần mà giới âm học gọi là âm sắc: thứ còn lại khi hai giọng cùng cao độ, cùng độ to mà tai vẫn phân biệt được.
Những chi tiết nhỏ ít ai để ý
- Răng và hàm: người mất răng, mới niềng răng hay vừa làm răng giả thường nói khác đi, nhất là các âm "x", "s", "ch".
- Mũi và xoang: vách mũi hơi lệch, cuốn mũi to hay nhỏ đều đổi độ vang mũi trong giọng.
- Vóc dáng: người cao lớn không nhất thiết giọng trầm, nhưng kích thước cổ, lồng ngực có ảnh hưởng tới độ vang.
- Cơ và thần kinh: cách não điều khiển hàng chục cơ phát âm cũng có dấu riêng, như chữ viết tay.
Phần "phần mềm": giọng nói là thứ được học
Nếu chỉ có cơ thể, anh em ruột lớn lên ở hai nơi khác nhau sẽ nói giống hệt nhau. Thực tế không phải vậy, vì nửa còn lại của giọng là thói quen.
Giọng vùng miền
Người Hà Nội, người Nghệ An, người Huế, người Sài Gòn khác nhau ở cách phát âm phụ âm đầu, vần, và nhất là thanh điệu. Giọng Bắc giữ sáu thanh rõ ràng; nhiều giọng miền Trung và miền Nam nhập thanh hỏi với thanh ngã. Giọng Nam thường phát âm "v" gần như "d", giọng Bắc lại không phân biệt "tr" với "ch" và "s" với "x". Những đặc điểm này ta học từ bé, nghe nhiều tới mức thấm vào cơ miệng.
Nhịp, điệu và cách ngắt câu
Có người nói nhanh, nuốt chữ; có người nói chậm, nhấn từng tiếng. Có người cuối câu hay lên giọng, có người hay kéo dài chữ cuối. Có người hay "ờ", "à", "thì là" để lấp chỗ nghĩ. Những thói quen nhịp điệu này đủ đặc trưng để bạn bè nhận ra ai đang nói ngay cả khi tiếng bị rè.
Từ vựng và câu cửa miệng
"Hông", "nghen", "chi rứa", "thế cơ à", "ủa"… Chọn từ cũng là một phần giọng nói theo nghĩa rộng. Khi ta bảo "nghe là biết bà ngoại", thường không chỉ nhờ âm sắc mà còn nhờ những từ quen thuộc bà hay dùng.
Giọng của ta đổi theo hoàn cảnh
Cùng một người, giọng buổi sáng mới ngủ dậy thường trầm và khàn hơn buổi chiều, vì dây thanh còn hơi phù và khô sau một đêm. Lúc cảm cúm, giọng nghẹt; lúc hồi hộp, giọng cao và run; lúc mệt, giọng nhỏ và đều đều. Nói với em bé thì cao và ngọt; nói với sếp thì chậm và trầm hơn một chút.
Ai có con nhỏ đều biết hiện tượng "giọng điện thoại" và "giọng nhà": cùng một người mà nghe máy công việc thì lịch sự, sáng sủa; quay sang gọi con thì đổi hẳn. Giọng nói vì vậy vừa là dấu vết cơ thể, vừa là một bộ áo ta thay theo dịp.
Anh em sinh đôi có cùng giọng không?
Sinh đôi cùng trứng có bộ gen gần như giống nhau, dây thanh và khung xương mặt rất giống nhau, nên giọng thường giống tới mức bố mẹ qua điện thoại cũng có lúc nhầm. Nhưng khi đo kỹ bằng máy, vẫn có khác biệt nhỏ, và người thân tiếp xúc hằng ngày thường nhận ra. Sinh đôi khác trứng thì giọng giống nhau gần như anh chị em bình thường.
Điều thú vị là sinh đôi lớn lên tách nhau ở hai vùng sẽ mang hai giọng vùng miền khác nhau. Chứng tỏ "phần cứng" giống nhau chưa đủ để giọng giống nhau; "phần mềm" học được có vai trò lớn.
Có "vân giọng" như vân tay không?
Cụm từ "vân giọng" (voiceprint) xuất hiện từ giữa thế kỷ 20, khi người ta vẽ được giọng nói thành ảnh phổ: một tấm hình thể hiện năng lượng của âm ở từng tần số theo thời gian. Ảnh phổ của mỗi người có nét riêng, nên từng có thời kỳ nó được kỳ vọng như vân tay.
Giới khoa học ngày nay thận trọng hơn. Vân tay gần như không đổi suốt đời, còn giọng nói thay đổi theo tuổi, bệnh, cảm xúc, chất lượng micro và cả việc người nói cố tình đổi giọng. Vì vậy nhận dạng người nói chỉ cho ra kết luận theo xác suất, không chắc chắn tuyệt đối. Các hệ thống mở khoá bằng giọng nói cũng thường được khuyên dùng kèm một lớp bảo vệ khác.
| Đặc điểm | Vân tay | Giọng nói |
|---|---|---|
| Thay đổi theo tuổi | Gần như không | Có, rõ ở dậy thì và tuổi già |
| Thay đổi theo sức khoẻ | Ít | Nhiều: cảm, viêm họng, mệt mỏi |
| Người khác bắt chước được | Rất khó | Một phần, nhất là nhịp điệu và cách dùng từ |
| Phụ thuộc thiết bị ghi | Ít | Nhiều: micro, đường truyền, tiếng ồn nền |
| Kết luận khi so sánh | Khá chắc chắn | Theo xác suất, cần chuyên gia và nhiều bằng chứng khác |
Tai ta nhận ra giọng người quen bằng cách nào
Khi nghe một giọng, não không đo từng thông số như máy. Nó so tổng thể với "khuôn" đã lưu: cao độ trung bình, âm sắc, nhịp nói, cách lên xuống cuối câu. Giọng càng quen, khuôn càng chi tiết, nên ta nhận ra mẹ mình chỉ sau một tiếng gọi, nhưng có thể phải nghe vài câu mới nhận ra một người bạn lâu không gặp.
Có những người gặp khó khăn đặc biệt trong việc nhận ra giọng người quen dù nghe rõ lời, các nhà thần kinh học gọi là chứng mù giọng (phonagnosia). Trường hợp này hiếm, và cho thấy nhận diện giọng là một năng lực riêng của não, không hoàn toàn trùng với việc hiểu lời.
Giữ "giọng của mình" theo năm tháng
Giọng nói đổi theo đời người là chuyện tự nhiên, nhưng một số thói quen giúp nó giữ được độ rõ và độ ấm lâu hơn:
- Nói chuyện, đọc to, hát thường xuyên. Giọng giống cơ bắp, dùng đều đặn và đúng cách thì khoẻ hơn.
- Không hút thuốc, hạn chế ở nơi nhiều khói bụi.
- Uống đủ nước, giữ phòng ngủ không quá khô.
- Không gào thét kéo dài, không cố nói to át tiếng ồn quá lâu.
- Lưu giữ giọng người thân: một đoạn ghi âm bà kể chuyện, ông đọc thơ là kỷ vật mà nhiều gia đình về sau rất quý.
Nếu giọng tự dưng đổi khác rõ rệt (khàn, yếu, run, mũi) và kéo dài quá khoảng hai đến ba tuần, nên đi khám tai mũi họng để bác sĩ xem trực tiếp dây thanh, thay vì đoán.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không có hai người giọng giống hệt nhau?
Giọng là tổng của kích thước dây thanh, hình dạng cổ họng, khoang miệng, khoang mũi, răng lưỡi, cộng với thói quen nói học được. Khả năng hai người trùng toàn bộ những yếu tố ấy rất thấp, nên giọng mỗi người có nét riêng.
Giọng nói có độc nhất như vân tay không?
Không hoàn toàn. Giọng có nét riêng nhưng đổi theo tuổi, sức khoẻ, cảm xúc và thiết bị ghi âm. Vì vậy so sánh giọng chỉ cho kết quả theo xác suất, không chắc chắn như vân tay.
Anh em sinh đôi có giọng giống nhau không?
Sinh đôi cùng trứng thường có giọng rất giống nhau vì dây thanh và khung mặt gần như y hệt. Tuy vậy đo kỹ vẫn có khác biệt, và nếu lớn lên ở hai vùng khác nhau, họ sẽ mang giọng vùng miền khác nhau.
Vì sao buổi sáng giọng trầm và khàn hơn?
Sau một đêm ngủ, dây thanh hơi phù và niêm mạc khô hơn, nên rung chậm và kém trơn. Uống nước, nói chuyện nhẹ nhàng một lúc thì giọng thường trở lại bình thường.
Âm sắc giọng nói là gì?
Âm sắc là "màu" của giọng: thứ giúp phân biệt hai người dù họ nói cùng cao độ, cùng độ to. Nó đến từ cách ống thanh âm của mỗi người cộng hưởng, làm nổi lên những dải tần khác nhau.
