Giọng nói được tạo ra qua ba khâu nối tiếp: phổi đẩy luồng hơi lên, hai dây thanh trong thanh quản rung lên biến luồng hơi thành tiếng, rồi cổ họng, khoang miệng và khoang mũi nhào nặn tiếng đó thành nguyên âm, phụ âm mà ta nghe ra. Nói cách khác, phổi là cái bễ, dây thanh là nguồn âm, còn lưỡi, môi, răng và vòm miệng là người thợ gọt chữ. Thiếu một khâu, lời nói sẽ yếu, khàn hoặc méo đi.
Ba tầng của bộ máy phát âm
Các nhà ngữ âm học hay chia bộ máy phát âm thành ba tầng, xếp từ dưới lên. Cách chia này giúp hiểu vì sao cảm lạnh làm giọng khàn, còn ngạt mũi lại làm tiếng nói "đặc" theo một kiểu khác hẳn.
| Tầng | Bộ phận chính | Việc nó làm | Khi trục trặc thì nghe ra sao |
|---|---|---|---|
| Nguồn hơi | Phổi, cơ hoành, cơ liên sườn | Đẩy luồng hơi đều, đủ áp lực | Nói hụt hơi, câu dài bị đuối, tiếng nhỏ dần cuối câu |
| Nguồn âm | Thanh quản và hai dây thanh | Rung lên, tạo ra tiếng có cao độ | Khàn, rè, mất tiếng, giọng lạc |
| Bộ lọc và nắn chữ | Cổ họng, khoang miệng, khoang mũi, lưỡi, môi, răng, vòm miệng | Cộng hưởng và tạo ra nguyên âm, phụ âm | Nói ngọng, giọng mũi, nói không rõ chữ |
Trong sách giáo khoa ngữ âm, cách nhìn này có tên là mô hình "nguồn – bộ lọc": dây thanh tạo ra một tiếng thô giàu âm bội, còn ống thanh âm phía trên giữ lại vài dải tần và làm nhạt những dải khác. Chính phần lọc ấy quyết định ta đang nói "a", "i" hay "u".
Phổi: cái bễ giữ cho câu nói không đứt
Lúc thở bình thường, thời gian hít vào và thở ra gần ngang nhau. Khi nói, nhịp ấy đổi hẳn: ta hít vào rất nhanh rồi thở ra chậm, kéo dài suốt cả câu. Cơ hoành và các cơ giữa xương sườn phải điều tiết để luồng hơi ra đều, không ào một lúc rồi cạn.
Đó là lý do người đang chạy lên cầu thang nói chuyện bị ngắt quãng, còn người ngồi thẳng lưng đọc to thì giữ câu được lâu hơn người ngồi gập bụng. Ca sĩ và người dẫn chương trình luyện hơi thở chính là luyện tầng thứ nhất này: lấy hơi sâu xuống bụng, nhả ra có kiểm soát.
Áp lực hơi cũng là một trong những thứ quyết định độ to. Muốn gọi ai ở đầu ngõ, ta không chỉ "căng cổ" mà còn ép hơi mạnh hơn từ dưới lên. Gọi to bằng cổ mà thiếu hơi thì mau khàn.
Thanh quản và dây thanh: nơi hơi thở thành tiếng
Thanh quản nằm ở đâu
Thanh quản là một hộp sụn nhỏ ở cổ, nằm trên khí quản. Phần nhô ra phía trước cổ mà dân gian gọi là "trái cổ" hay "yết hầu" chính là sụn giáp của thanh quản; ở nam giới trưởng thành nó thường lộ rõ hơn. Đặt nhẹ ngón tay lên đó rồi nuốt nước bọt, sẽ thấy cả khối sụn nhích lên rồi hạ xuống.
Bên trong là hai nếp cơ và niêm mạc nằm ngang, gọi là dây thanh (sách y khoa còn gọi là nếp thanh âm). Chúng không phải sợi dây như dây đàn, mà là hai mép thịt mềm, xếp theo hình chữ V khi mở. Lúc thở, hai dây thanh tách xa để hơi đi qua. Lúc nói, chúng khép lại gần nhau.
Rung như thế nào
Khi hai dây thanh khép lại, hơi từ phổi dồn lên bên dưới, áp lực tăng tới mức đẩy bật chúng ra. Hơi lọt qua khe, áp lực giảm, độ đàn hồi của mô cộng với lực hút của dòng khí lại kéo hai mép khép vào. Chu kỳ đó lặp lại hàng trăm lần mỗi giây, cắt luồng hơi thành từng nhịp rất nhanh, và tai ta nghe các nhịp ấy thành một tiếng liên tục.
Số lần rung mỗi giây là tần số cơ bản của giọng, quyết định giọng trầm hay bổng. Ở người lớn, giọng nam nói thường rung quanh khoảng 100–150 lần mỗi giây, giọng nữ quanh khoảng 180–250 lần, trẻ em còn cao hơn. Đây là những khoảng phổ biến, mỗi người một khác và đổi liên tục theo câu nói.
Lên giọng, xuống giọng
Muốn lên giọng, các cơ nhỏ trong thanh quản kéo dây thanh dài ra và căng mỏng lại, giống kéo căng một sợi thun thì tiếng bật cao hơn. Muốn xuống giọng, dây thanh chùng và dày lên. Người Việt làm việc này liên tục mà không để ý, vì mỗi thanh điệu là một kiểu lên xuống cao độ trên từng âm tiết.
Tự cảm nhận dây thanh: thử ngay tại chỗ
Không cần dụng cụ gì, chỉ cần bàn tay và vài giây yên lặng:
- Có rung và không rung. Đặt các đầu ngón tay lên trái cổ, kéo dài tiếng "xxxx" như tiếng xì hơi, rồi đổi sang "vvvv". Tiếng "x" không rung, tiếng "v" làm cổ rung rõ. Đó là khác biệt giữa phụ âm vô thanh và hữu thanh: cùng chỗ đặt răng môi, chỉ khác dây thanh có rung hay không.
- Tiếng ngân qua mũi. Ngậm miệng ngân "ừm" thật lâu, rồi khẽ bịt hai cánh mũi. Tiếng tắt ngay, vì với âm "m", hơi đi ra đường mũi.
- Nói khi bịt mũi. Bịt mũi rồi đọc "bà ba" và "mẹ mẹ". Câu đầu nghe gần như bình thường, câu sau biến thành tiếng đặc, gần như "bẹ". Thử nghiệm này giải thích vì sao lúc ngạt mũi ta nói "bình bình" mà người nghe vẫn nhận ra mình đang cảm.
- Đổi nguyên âm không đổi cao độ. Giữ một nốt đều rồi chuyển từ "a" sang "i" sang "u". Dây thanh vẫn rung cùng nhịp, chỉ lưỡi và môi đổi chỗ, vậy mà tai nghe ra ba âm khác hẳn.
Khoang cộng hưởng và các "người thợ gọt chữ"
Ống thanh âm như một ống sáo mềm
Tiếng phát ra ngay tại dây thanh, nếu tách riêng được, nghe chỉ như tiếng ù rè đơn điệu. Nó trở nên rõ ràng nhờ đi qua ống thanh âm: đoạn từ dây thanh lên cổ họng, qua khoang miệng, có lúc rẽ vào khoang mũi. Ống này giống một ống sáo mềm có thể đổi hình dạng mỗi phần mười giây.
Mỗi hình dạng của ống làm nổi lên vài dải tần riêng, giới ngữ âm gọi là các formant. Hai dải thấp nhất gần như đủ để phân biệt nguyên âm. Khi há rộng miệng nói "a", lưỡi hạ thấp; khi nói "i", lưỡi đẩy lên sát vòm miệng phía trước; khi nói "u", lưỡi lùi về sau và môi tròn lại. Ba tư thế, ba bộ formant, ba nguyên âm.
Ai làm gì trong khoang miệng
- Lưỡi là bộ phận bận nhất: chạm răng để có "t", "đ", "n"; chạm vòm cứng để có "ch", "nh"; lùi về sau để có "c", "ng".
- Môi khép để có "b", "m", "p"; tròn lại để có "o", "u", "ô".
- Răng cùng môi dưới tạo "v", "ph"; khe hẹp giữa lưỡi và răng tạo tiếng xì của "x", "s".
- Vòm miệng mềm (mạc hầu) là cánh cửa đóng mở đường lên mũi. Nâng lên thì hơi đi miệng, hạ xuống thì hơi lùa vào mũi, cho ra "m", "n", "nh", "ng".
Một âm tiết tiếng Việt như "nghiêng" đòi hỏi lưỡi, môi, mạc hầu và dây thanh phối hợp trong vài phần mười giây, cộng thêm đường cong cao độ của thanh điệu. Trẻ em mất vài năm mới điều khiển trơn tru được tổ hợp ấy, nên chuyện bé nói ngọng "l" thành "n" hay "r" thành "d" lúc mới tập nói là bình thường trong một giai đoạn.
Não bộ: người nhạc trưởng giấu mặt
Không bộ phận nào ở trên tự biết phải làm gì. Lệnh đi từ não, qua các dây thần kinh, tới hàng chục cơ ở ngực, cổ, mặt và lưỡi. Một vùng ở thuỳ trán trái, thường gọi là vùng Broca theo tên bác sĩ người Pháp Paul Broca mô tả vào thế kỷ 19, đóng vai trò lớn trong việc lên kế hoạch cho chuỗi cử động nói, dù ngày nay các nhà thần kinh học biết rằng lời nói cần cả một mạng lưới nhiều vùng chứ không chỉ một điểm.
Đôi tai cũng tham gia. Ta nghe lại giọng mình trong khi nói và tự chỉnh từng chút. Khi đeo tai nghe nhạc to mà nói chuyện, nhiều người vô tình nói lớn hơn hẳn vì không nghe rõ chính mình. Đó cũng là một lý do trẻ nghe kém từ nhỏ cần được phát hiện sớm: thiếu "vòng phản hồi" bằng tai, việc học nói khó hơn nhiều.
Giữ cho bộ máy phát âm khoẻ
Giọng là một bộ máy dùng hằng ngày, và giống mọi bộ máy, nó mỏi khi bị ép quá sức. Vài thói quen đơn giản giúp giọng bền hơn:
- Uống đủ nước trong ngày. Niêm mạc dây thanh cần ẩm để rung trơn. Phòng điều hoà khô làm nhiều người khàn sau một buổi họp dài.
- Đừng gào thay cho đến gần. Gọi người ở phòng bên bằng cách bước sang, thay vì hét qua tường, là đỡ cho dây thanh rất nhiều.
- Nghỉ giọng sau buổi nói nhiều. Giáo viên, người bán hàng, hướng dẫn viên nên xen các quãng im lặng ngắn, tránh nói liền nhiều giờ.
- Dùng hơi, đừng dùng cổ. Đứng thẳng, thở sâu, để tiếng đi ra từ luồng hơi chứ không phải từ cổ họng gồng lên.
- Hạn chế khói thuốc và không gian nhiều khói bụi; chúng làm khô và kích ứng niêm mạc thanh quản.
- Đừng cố hắng giọng liên tục. Hắng mạnh làm hai dây thanh đập vào nhau; uống một ngụm nước hoặc nuốt nhẹ thường dễ chịu hơn.
Khi nào cần đi khám
Khàn tiếng vài ngày sau cảm lạnh hay sau một buổi cổ vũ bóng đá thường tự hết khi nghỉ giọng. Nên đến khám chuyên khoa tai mũi họng khi:
- Khàn tiếng hoặc giọng đổi khác kéo dài quá khoảng hai đến ba tuần mà không rõ lý do.
- Mất tiếng đột ngột, hoặc giọng yếu hẳn đi mà không cảm cúm.
- Khàn kèm đau khi nuốt, nuốt vướng, khó thở, ho ra máu, hoặc sờ thấy khối lạ ở cổ.
- Người dùng giọng làm nghề thấy giọng mau mệt, không lên được những nốt quen thuộc trong nhiều tuần.
- Trẻ nhỏ chậm nói, nói rất khó hiểu so với bạn cùng tuổi, hoặc có vẻ không phản ứng với tiếng động — nên cho bé đi khám nhi và tai mũi họng nhi, kiểm tra cả thính lực.
Bác sĩ có thể soi thanh quản để nhìn trực tiếp dây thanh. Đó là cách duy nhất biết chắc vì sao giọng đổi; tự đoán qua mạng hay tự mua thứ gì đó ngậm cho "trong giọng" không thay được việc này.
Câu hỏi thường gặp
Giọng nói được tạo ra ở bộ phận nào?
Tiếng gốc được tạo ra ở dây thanh nằm trong thanh quản, phần sụn ở cổ ngay dưới cằm. Nhưng để thành lời nói rõ ràng, cần thêm luồng hơi từ phổi và sự nhào nặn của cổ họng, khoang miệng, khoang mũi, lưỡi, môi và răng.
Dây thanh có phải là sợi dây không?
Không. Dây thanh là hai nếp cơ phủ niêm mạc mềm, nằm ngang trong thanh quản. Khi thở chúng mở ra theo hình chữ V, khi nói chúng khép lại và rung lên nhờ luồng hơi đi qua.
Vì sao khi bịt mũi thì giọng nói khác đi?
Các âm "m", "n", "nh", "ng" cần hơi đi qua đường mũi. Bịt mũi hoặc ngạt mũi thì hơi bị chặn, những âm này mất độ vang, khiến cả câu nghe đặc và bí như người đang cảm.
Vì sao nói nhiều lại bị khàn tiếng?
Mỗi giây dây thanh rung và chạm nhau hàng trăm lần. Nói to, nói lâu, la hét hoặc nói trong phòng khô làm niêm mạc dây thanh mệt và phù nhẹ, nên tiếng rè đi. Nghỉ giọng và uống đủ nước thường giúp hồi lại sau vài ngày.
Khàn tiếng bao lâu thì nên đi khám?
Nếu khàn tiếng kéo dài quá khoảng hai đến ba tuần mà không đỡ, nên đi khám tai mũi họng. Cần đi sớm hơn nếu khàn kèm khó thở, nuốt đau, ho ra máu hoặc có khối ở cổ.
Giọng nam và giọng nữ khác nhau ở đâu?
Khác chủ yếu ở kích thước. Dây thanh của nam trưởng thành thường dài và dày hơn, rung chậm hơn nên giọng trầm hơn; ống thanh âm cũng dài hơn nên âm sắc khác. Tuy vậy trong mỗi giới vẫn có người giọng rất trầm và người giọng khá cao.
