Khi đến nhà người khác, cách lịch sự là báo trước, đến vào giờ hợp lý, bấm chuông hoặc gõ cửa một lần rồi chờ, và cất tiếng chào xưng hô đúng vai vế như "bác ơi, cháu là… đây ạ". Không bấm chuông liên hồi, không gõ cửa dồn dập, không gọi tên trống không từ ngoài ngõ. Chỉ vài giây ở cửa nhà người khác nói lên khá nhiều về cách mình tôn trọng chủ nhà.
Bài này nói về tiếng gọi cửa: từ "có ai ở nhà không" ở cổng làng đến tiếng chuông điện ở chung cư, vì sao gõ ba tiếng lại phổ biến, chờ bao lâu thì gọi lại, và những điều nên tránh khi đứng trước cửa nhà người khác.
Gọi cửa ở nhà quê ngày trước
Nhà ở nông thôn Việt ngày trước thường có ngõ, có sân, cổng tre hoặc cổng gạch, ít nhà có chuông. Khách đến đứng ở cổng gọi vọng vào. Câu gọi hay nghe:
- "Bác ơi, có nhà không ạ?"
- "Ông bà ơi, cháu đây ạ."
- "Chị Hai ơi!" (ở Nam Bộ hay gọi theo thứ)
- "Có ai ở nhà không?"
Người lịch sự gọi theo vai vế với người lớn nhất trong nhà, kèm "ạ", và xưng tên mình hoặc nói mình là ai ("cháu con ông Tư xóm trên đây ạ"). Gọi xong, đứng ngoài chờ. Không tự ý mở cổng đi vào sân, nhất là khi nhà có chó.
Tiếng chó sủa nhiều khi chính là "chuông cửa" của nhà quê: khách đứng ngoài, chó sủa, chủ nhà biết có người đến mà ra.
Gõ cửa: vì sao thường là ba tiếng
Ở thành phố, nhà có cửa đóng, người ta gõ cửa. Thói quen hay gặp là gõ hai hoặc ba tiếng rõ ràng, khoảng cách đều, rồi dừng. Không có luật nào quy định con số này, nhưng nó phổ biến vì:
- Một tiếng dễ bị nhầm với tiếng động ngẫu nhiên (đồ rơi, ai va vào cửa).
- Hai, ba tiếng đều tạo nhịp, tai nhận ra ngay là có người cố ý gõ.
- Gõ dồn dập, nhiều tiếng gây cảm giác khẩn cấp, gấp gáp, có khi làm chủ nhà giật mình, lo có chuyện.
Mỗi nền văn hoá có thói quen riêng. Ở Nhật Bản, sách dạy phép lịch sự nơi công sở hay nhắc gõ ba tiếng khi vào phòng, vì gõ hai tiếng gắn với việc kiểm tra nhà vệ sinh có người hay không. Đây là quy ước xã hội, không phải luật, và không phải người Nhật nào cũng để ý.
Gõ thế nào cho dễ chịu
- Gõ bằng đốt ngón tay giữa, lực vừa phải. Không đập bằng lòng bàn tay, không dùng chìa khoá, đồng xu gõ vào kính.
- Gõ xong lùi lại một bước, để chủ nhà mở cửa không thấy khách đứng sát mặt.
- Với cửa phòng làm việc, phòng ngủ trong nhà: gõ rồi chờ người bên trong đáp mới mở.
Bấm chuông: một lần, rồi chờ
Chuông cửa điện phát ra một tiếng to, rõ trong cả căn nhà. Vì vậy cách bấm lịch sự là:
- Bấm một lần, dứt khoát, không giữ nút lâu.
- Chờ khoảng nửa phút đến một phút. Chủ nhà có thể đang ở tầng trên, trong bếp, trong nhà tắm, đang bế con.
- Bấm thêm một lần nữa nếu chưa thấy ai ra.
- Gọi điện hoặc nhắn tin nếu vẫn không có tiếng đáp, thay vì bấm liên tục.
Ở chung cư, nhiều nơi có chuông ở sảnh dưới và chuông trước cửa căn hộ, hoặc có bảo vệ gọi lên. Làm theo quy định của toà nhà, không đi theo người khác vào thang máy nếu chưa được chủ nhà mời.
Bảng nên và không nên khi gọi cửa
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Nhắn tin, gọi điện báo trước khi đến | Đến bất ngờ, nhất là lần đầu |
| Đến vào giờ hợp lý, tránh giờ ăn, giờ nghỉ trưa | Gọi cửa sáng sớm tinh mơ hoặc tối khuya |
| Gõ hai, ba tiếng hoặc bấm chuông một lần, rồi chờ | Bấm chuông liên hồi, giữ nút, gõ thình thình |
| Chào theo vai vế, xưng tên mình | Gọi tên trống không, hét vọng từ đầu ngõ |
| Đứng ngoài chờ được mời vào | Tự mở cổng, tự đẩy cửa bước vào |
| Hỏi ý chủ nhà nếu thấy họ đang bận | Đứng nán ở cửa nói chuyện quá lâu |
Giờ nghỉ trưa là điều nhiều gia đình Việt rất để ý. Ở nhiều nơi, khoảng từ trưa đến đầu giờ chiều được xem là giờ nghỉ; gọi cửa lúc ấy dễ làm phiền. Buổi tối, nhất là khi đã khuya, cũng chỉ nên gọi cửa khi có việc gấp.
Gọi cửa nhà người lớn tuổi, người nghe kém, người Điếc
Không phải ai cũng nghe rõ tiếng chuông hay tiếng gõ:
- Người lớn tuổi thường nghe tiếng cao kém hơn. Chuông cửa âm cao, đặt ở xa phòng ngủ có thể không đến được tai họ. Nên chờ lâu hơn, gọi điện thoại hoặc nhờ hàng xóm báo.
- Người Điếc, người khiếm thính nhiều nhà lắp chuông có đèn nháy hoặc thiết bị rung. Nếu biết trước, nhắn tin là cách tốt nhất để báo mình đã tới.
- Nhà có trẻ sơ sinh: chuông to có thể làm em bé thức giấc. Nhắn tin trước khi đến cửa là cách chu đáo.
Nếu trong nhà mình có người thường xuyên không nghe thấy chuông cửa, tiếng điện thoại, hay phải mở tivi to hơn trước nhiều, đó là lúc nên đưa người đó đi đo thính lực ở chuyên khoa tai mũi họng. Nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai, cần đi khám ngay.
Chủ nhà đáp lời thế nào cho phải
Phép lịch sự đi hai chiều. Chủ nhà nghe gọi cửa cũng nên:
- Đáp một tiếng "dạ, có đây", "ra ngay đây" để khách biết đã nghe, khỏi gọi tiếp.
- Hỏi "ai đấy ạ?" trước khi mở cửa, nhất là với người lạ. Trẻ em ở nhà một mình không mở cửa cho người lạ, dù người đó xưng là ai.
- Nếu không tiện tiếp, nói rõ và nhẹ nhàng, hẹn dịp khác.
Dạy trẻ cách đáp lời khi có người gọi cửa (gọi người lớn ra, không tự mở, không nói "bố mẹ con đi vắng") là một phần quan trọng của kỹ năng an toàn trong nhà.
Góc nhìn hôm nay: từ cổng tre đến chuông thông minh
Tiếng gọi cửa đã thay đổi nhiều. Nhà quê xưa gọi vọng qua cổng; phố cũ gõ cửa gỗ; chung cư bấm chuông; nay có chuông kèm camera, thông báo về điện thoại chủ nhà. Kèm theo đó là những thói quen mới:
- Nhiều người nhắn "em đến rồi ạ" thay cho bấm chuông, nhất là khi đến nhà bạn bè.
- Người giao hàng thường gọi điện từ dưới sảnh; tiếng "a lô, có hàng ạ" là một kiểu gọi cửa mới.
- Chuông có camera giúp chủ nhà biết ai đang đứng ngoài, nhưng khách cũng nên biết mình có thể đang được ghi hình.
Dù công nghệ đổi, phần cốt lõi không đổi: báo trước, gọi vừa đủ, chờ kiên nhẫn, chào hỏi đúng vai. Đó là cách để tiếng gọi cửa của mình là một tiếng gọi dễ nghe.
Câu hỏi thường gặp
Gõ cửa mấy tiếng là lịch sự?
Thói quen phổ biến là gõ hai hoặc ba tiếng đều, lực vừa phải, rồi dừng chờ. Gõ một tiếng dễ bị nhầm với tiếng động khác, còn gõ dồn dập nhiều tiếng gây cảm giác gấp gáp, khó chịu. Không có luật nào quy định con số cụ thể.
Bấm chuông cửa bao lâu thì bấm lại?
Nên bấm một lần rồi chờ khoảng nửa phút đến một phút, vì chủ nhà có thể đang ở tầng trên hay đang bận. Nếu chưa ai ra thì bấm thêm một lần, sau đó gọi điện hoặc nhắn tin thay vì bấm liên tục.
Đến nhà người khác giờ nào thì không nên?
Nên tránh sáng sớm, giờ ăn, giờ nghỉ trưa và buổi tối muộn, trừ khi có việc gấp hoặc đã hẹn trước. Tốt nhất là nhắn tin, gọi điện hỏi chủ nhà trước khi đến.
Vì sao người già hay không nghe thấy chuông cửa?
Thính giác thường giảm theo tuổi, nhất là với âm cao, mà nhiều chuông cửa phát âm cao. Nếu người thân thường xuyên không nghe thấy chuông, tiếng điện thoại, nên đưa đi đo thính lực ở chuyên khoa tai mũi họng.
Trẻ ở nhà một mình có người gọi cửa thì làm gì?
Trẻ không nên mở cửa cho người lạ, dù người đó xưng là ai, và không nói rằng bố mẹ đi vắng. Trẻ có thể đáp "bố mẹ con đang bận, chú gọi điện cho bố mẹ con nhé" và gọi điện báo người lớn.
