Mõ trâu là chiếc mõ nhỏ bằng gỗ hoặc tre đeo ở cổ trâu, bò, mỗi bước con vật đi lại kêu "lốc cốc". Nhờ tiếng mõ, người chăn biết đàn đang ở đâu giữa rừng, nương hay bãi cỏ cao, và nhận ra con nào của nhà mình qua âm sắc riêng của từng chiếc mõ. Ở vùng cao phía Bắc và Tây Nguyên, tiếng mõ trâu từng là âm thanh quen thuộc nhất lúc chiều về.
Bài này nói về chiếc mõ trâu như một "tiếng gọi" giữa người và đàn: nó được làm thế nào, vì sao mỗi chiếc kêu một kiểu, người chăn đọc tiếng mõ ra sao, và nghề làm mõ còn lại đến đâu.
Mõ trâu là gì
Một chiếc mõ trâu điển hình gồm ba phần:
- Thân mõ: khúc gỗ hoặc ống tre được khoét rỗng, có miệng hở ở phía dưới. Phần rỗng này là hộp cộng hưởng, quyết định tiếng to hay nhỏ, trầm hay thanh.
- Quả lắc: một hoặc vài thanh gỗ nhỏ treo lủng lẳng bên trong. Khi trâu bước, quả lắc đập vào thành mõ tạo ra tiếng.
- Dây đeo: dây mây, dây rừng xoắn, dây vải hoặc dây thừng, buộc vòng qua cổ trâu.
Mõ trâu khác chuông đồng đeo cổ gia súc ở chỗ chất liệu. Chuông kim loại cho tiếng ngân, sáng; mõ gỗ, mõ tre cho tiếng đục, gọn, tắt nhanh. Ở nhiều bản vùng cao, gỗ và tre có sẵn quanh nhà, nên mõ gỗ phổ biến hơn chuông đồng.
Vì sao phải đeo mõ cho trâu
Ở đồng bằng, trâu thường được dắt ra bãi gần làng, trẻ chăn đứng nhìn là thấy. Ở vùng núi và cao nguyên, cách chăn khác hẳn. Nhiều nơi thả trâu bò vào rừng thưa, lên nương đã thu hoạch hoặc xuống thung lũng cỏ cao, có khi cả ngày, có khi vài ngày mới lùa về. Cỏ lau, cây bụi cao quá đầu người, sương mù buổi sáng dày đặc. Mắt không thấy thì tai phải nghe.
Tiếng mõ giúp người chăn:
- Tìm đàn: đi theo tiếng lốc cốc để biết trâu đang gặm cỏ ở sườn đồi nào.
- Biết trâu đang làm gì: tiếng mõ đều đều chậm là trâu đang ăn thong thả; tiếng mõ dồn dập là trâu đang chạy hoặc bị động; tiếng mõ im hẳn có thể là trâu đang nằm nghỉ, hoặc mắc kẹt, cần đi xem.
- Nhận ra trâu nhà mình: khi nhiều nhà thả chung một khu, mỗi chiếc mõ một tiếng giúp phân biệt đàn này với đàn kia.
- Tìm trâu lạc: trâu lạc vào rừng sâu, người đi tìm dừng lại lắng nghe, đoán hướng tiếng mõ.
Ở chiều ngược lại, tiếng mõ của con đầu đàn cũng giúp những con khác trong đàn đi theo nhau. Trâu bò là loài sống theo đàn, quen theo tiếng và mùi của bạn đàn.
Mỗi chiếc mõ một tiếng
Người làm mõ có kinh nghiệm có thể chỉnh tiếng mõ bằng nhiều cách, dù không ai đo bằng máy:
| Yếu tố | Thay đổi | Tiếng nghe ra |
|---|---|---|
| Loại gỗ, tre | Gỗ cứng, khô kỹ / gỗ mềm, còn ẩm | Gỗ cứng khô kêu giòn, vang hơn; gỗ mềm kêu đục, tắt nhanh |
| Kích thước thân | Lớn / nhỏ | Mõ lớn tiếng trầm hơn; mõ nhỏ tiếng thanh, cao hơn |
| Độ dày thành | Mỏng / dày | Thành mỏng vang hơn nhưng dễ nứt; thành dày chắc, tiếng gọn |
| Số quả lắc | Một / nhiều | Nhiều quả lắc cho tiếng lách cách dày hơn |
| Hình miệng mõ | Rộng / hẹp | Thay đổi âm sắc và độ ngân |
Vì những thay đổi nhỏ ấy, hai chiếc mõ làm từ hai khúc gỗ khác nhau gần như không bao giờ kêu giống hệt. Người chăn lâu năm nghe một tiếng là biết "con trâu cái nhà mình" hay "con bò của nhà bên". Khả năng này không có gì thần bí: tai người vốn rất giỏi nhận ra âm sắc quen, giống như ta nhận ra giọng người thân qua điện thoại chỉ sau một tiếng "a lô".
Mõ trâu ở những vùng nào
Mõ đeo cổ gia súc có ở nhiều vùng chăn thả trên đất Việt Nam và các nước láng giềng. Một vài nơi hay được nhắc:
- Vùng cao phía Bắc: ở nhiều bản người Tày, Nùng, Dao, H'Mông, Thái ở các tỉnh như Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Sơn La, Điện Biên, trâu bò được thả lên đồi, mõ gỗ là vật dụng quen thuộc.
- Tây Nguyên: ở các buôn, làng thuộc Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng và vùng Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi), trâu bò thả rông trên đồng cỏ, rẫy, rừng thưa. Mõ tre, mõ gỗ có mặt ở nhiều làng.
- Miền Trung: vùng gò đồi, bãi cát ven biển có nơi cũng dùng mõ cho bò thả bãi.
Cách làm, hình dáng và tên gọi mõ khác nhau giữa các dân tộc và từng bản. Bài này chỉ tả nét chung; muốn biết chính xác ở một bản cụ thể, cách tốt nhất là hỏi người làm mõ ở đó.
Từ vật dụng đến nhạc cụ, đồ lưu niệm
Tiếng mõ trâu có tiết tấu tự nhiên theo nhịp bước của con vật. Một số nghệ nhân và nhóm nhạc dân tộc đã đưa mõ trâu vào biểu diễn: treo nhiều chiếc mõ to nhỏ khác nhau thành bộ, gõ hoặc lắc để tạo giai điệu, gợi cảnh đàn trâu về bản lúc chiều. Đây là cách sử dụng mới, khác với công dụng gốc.
Ở các điểm du lịch vùng cao, mõ trâu nhỏ còn được bán làm đồ lưu niệm, treo cửa, treo xe. Nếu mua, nên hỏi người bán mõ làm từ gỗ gì, ai làm, để vừa có món đồ ý nghĩa vừa ủng hộ người làm thủ công thật.
Khi đàn trâu thưa dần
Mấy chục năm gần đây, máy cày, máy kéo nhỏ thay trâu ở nhiều cánh đồng. Đồng cỏ chăn thả bị thu hẹp. Nhiều nơi chuyển sang nuôi nhốt chuồng, trồng cỏ cắt cho ăn. Chiếc mõ trâu vì thế ít cần hơn. Người biết làm mõ hay cũng thưa đi, phần lớn là người lớn tuổi.
Ở một số vùng, người chăn nuôi còn dùng thêm cách mới: đeo chuông kim loại mua sẵn, hoặc đánh dấu tai, sơn sừng để nhận trâu. Tuy vậy, ở những bản còn thả trâu trên đồi, tiếng mõ gỗ vẫn là thứ "định vị" rẻ nhất, bền nhất, không cần pin.
Lắng nghe tiếng mõ: chuyện của đôi tai
Người chăn trâu vùng cao luyện được một kỹ năng mà người thành phố ít khi cần: định hướng âm thanh giữa địa hình phức tạp. Hai tai người nhận tiếng mõ lệch nhau một chút về thời gian và độ to, não dựa vào đó để đoán hướng. Ở thung lũng, tiếng có thể dội vào sườn núi, làm hướng nghe bị lừa. Người chăn quen thường dừng hẳn lại, quay đầu vài hướng, nghe thêm vài nhịp mõ rồi mới đi.
Có vài mẹo người chăn hay dùng, ai đi rừng, đi núi cũng có thể học:
- Đứng yên, nín thở một lúc để tiếng bước chân, tiếng thở của chính mình không lẫn vào.
- Khum bàn tay sau vành tai, xoay người từ từ: hướng nào tiếng to nhất là hướng của nguồn tiếng.
- Lên chỗ cao, thoáng để nghe xa hơn, tránh đứng sát vách đá dễ nghe tiếng dội.
Nếu dù đứng yên chỗ yên tĩnh mà vẫn thấy một bên tai nghe kém hẳn bên kia, khó đoán hướng tiếng, hoặc tai ù kéo dài, nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng. Nghe kém đột ngột ở một bên tai cần đi khám ngay, càng sớm càng tốt.
Góc nhìn hôm nay: tìm nghe tiếng mõ trâu ở đâu
- Các bản vùng cao còn thả trâu trên đồi: đi bộ trên những cung đường quanh bản vào buổi chiều, có khi sẽ nghe tiếng mõ trước khi thấy đàn trâu.
- Bảo tàng dân tộc học: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội và các bảo tàng tỉnh vùng cao, Tây Nguyên thường trưng bày công cụ chăn nuôi, có khi có mõ trâu. Đi xem để thấy sự khác nhau giữa mõ của các dân tộc.
- Hỏi người làm mõ: ở chợ phiên vùng cao đôi khi có người bán mõ tự làm. Hỏi họ chọn gỗ thế nào, làm sao để mõ "kêu hay", sẽ học được nhiều hơn mọi bài viết.
- Thử tự nghe: lắc hai chiếc mõ khác nhau, nhắm mắt và tập phân biệt. Bài tập nhỏ này cho thấy tai người nhạy với âm sắc đến mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Mõ trâu dùng để làm gì?
Mõ trâu đeo ở cổ trâu bò thả rông, kêu theo mỗi bước đi để người chăn biết đàn đang ở đâu giữa rừng, đồi cỏ cao hay sương mù. Tiếng mõ còn giúp nhận ra trâu nhà mình và tìm con bị lạc.
Mõ trâu làm bằng gì?
Phổ biến nhất là gỗ hoặc tre, được khoét rỗng làm hộp cộng hưởng, bên trong treo một hoặc vài quả lắc gỗ. Dây đeo làm bằng mây, dây rừng, vải hoặc thừng tuỳ nơi.
Vì sao mỗi chiếc mõ trâu kêu một khác?
Tiếng mõ phụ thuộc loại gỗ, độ khô, kích thước, độ dày thành, số quả lắc và hình miệng mõ. Chỉ cần khác một chút là âm sắc đã khác, nên người chăn quen có thể nghe tiếng mà biết con trâu nào.
Mõ trâu khác chuông bò thế nào?
Chuông bò thường bằng kim loại, tiếng ngân dài và sáng. Mõ trâu bằng gỗ, tre, tiếng đục, gọn, tắt nhanh. Ở vùng cao, mõ gỗ phổ biến vì làm được từ vật liệu sẵn quanh nhà.
Ngày nay còn dùng mõ trâu không?
Còn, ở những bản vùng cao và làng Tây Nguyên vẫn thả trâu bò trên đồi, rẫy. Tuy nhiên số nơi dùng giảm dần vì máy móc thay trâu cày và nhiều nhà chuyển sang nuôi nhốt.
