Gọi gà, gọi vịt, gọi heo: tiếng gọi vật nuôi ở quê Việt có nghĩa gì

Ở quê Việt, gọi gà, gọi vịt, gọi heo về ăn là những tiếng gọi đặc biệt: không phải lời nói, mà là những âm lặp đi lặp lại như "cục cục", "chíp chíp", "bầm bầm", "ột ột", mỗi nhà, mỗi vùng một kiểu. Vật nuôi không hiểu nghĩa của những âm ấy; chúng học được rằng tiếng đó đi kèm thức ăn. Đó là một dạng học liên tưởng mà khoa học gọi là phản xạ có điều kiện.

Bài này kể về các tiếng gọi vật nuôi quen thuộc ở nông thôn Việt, vì sao chúng có hình dạng như vậy, con vật học tiếng gọi thế nào, và những điều thú vị khi so với tiếng gọi gia súc ở các nước khác.

Những tiếng gọi vật nuôi quen thuộc

Không có "từ điển chuẩn" cho tiếng gọi vật nuôi. Mỗi gia đình tự chọn một kiểu, con vật quen kiểu đó. Tuy vậy, có những kiểu khá phổ biến mà người từng sống ở quê đều nhận ra:

Những ví dụ trong bảng chỉ là các kiểu thường nghe, không phải duy nhất. Có nhà gọi gà bằng tiếng "tê tê", có nơi gọi vịt bằng tiếng gõ thanh tre vào thành nồi. Điều quan trọng là tiếng gọi phải đều đặn, giống nhau mỗi lần.

Vì sao tiếng gọi vật nuôi nghe như thế

Nhìn lại bảng, ta thấy vài nét chung:

• Âm ngắn, lặp nhiều lần. Một chuỗi "cục cục cục" dễ nhận ra hơn một từ đơn lẻ. Lặp lại giúp con vật ở xa vẫn bắt được ít nhất vài tiếng.
• Bắt chước tiếng của chính loài đó. "Cục cục" giống tiếng gà mẹ gọi con khi tìm được mồi. "Ột ột" gần với tiếng heo. Người gọi vô tình (hoặc cố ý) dùng âm mà con vật vốn có xu hướng chú ý.
• Khác hẳn lời nói thường. Nếu gọi gà bằng một câu bình thường, con vật khó phân biệt lúc nào là gọi ăn, lúc nào chỉ là người nói chuyện. Âm lạ, nhịp đặc biệt giúp tiếng gọi nổi bật.
• Kèm âm thanh khác. Tiếng rắc thóc lên sân, tiếng gõ máng cám, tiếng xô nhựa va vào nhau dần trở thành tín hiệu gọi ăn, đôi khi còn hiệu quả hơn giọng người.

Con vật học tiếng gọi thế nào

Đầu thế kỷ 20, nhà sinh lý học người Nga Ivan Pavlov mô tả hiện tượng mà nay gọi là phản xạ có điều kiện: khi một tín hiệu (như tiếng chuông) nhiều lần đi kèm thức ăn, con vật dần phản ứng với chính tín hiệu đó như thể thức ăn đã tới. Thí nghiệm nổi tiếng của ông làm với chó, nhưng nguyên lý ấy đúng với rất nhiều loài, kể cả gà, vịt, heo.

Ở sân nhà quê, quá trình diễn ra rất tự nhiên:

1. Mỗi lần rắc thóc, người cho ăn kêu "cục cục".
2. Sau nhiều ngày, gà nghe "cục cục" là chạy lại, dù chưa thấy thóc.
3. Nếu cứ gọi mà không cho ăn, phản xạ yếu dần. Đây là lý do gọi "đùa" nhiều lần thì gà chậm chạy hơn.

Gà con mới nở còn có lợi thế riêng: chúng vốn phản ứng với tiếng gà mẹ gọi tìm mồi. Người nuôi gà con không có mẹ thường dùng tiếng "chíp chíp" hoặc gõ nhẹ xuống nền để dạy gà con mổ thức ăn.

Gọi vật nuôi cũng là một kỹ năng

Người nuôi lâu năm có những mẹo nhỏ mà sách vở ít ghi:

• Một tiếng gọi cho một việc. Tiếng gọi ăn và tiếng gọi vào chuồng nên khác nhau. Nếu chỉ có một tiếng gọi, con vật sẽ thất vọng khi bị dồn vào chuồng thay vì được ăn.
• Gọi cùng một người. Vật nuôi nhận ra giọng người cho ăn quen. Người lạ gọi đúng tiếng có khi chúng vẫn chần chừ.
• Giờ cố định. Cho ăn đúng giờ, gọi đúng tiếng, con vật quen nhịp. Gần giờ ăn, chúng đã tự lảng vảng gần sân.
• Không la hét. Tiếng quát to làm gà vịt hoảng, chạy tán loạn. Tiếng gọi tốt là đều, vừa đủ nghe.

Lùa vịt đồng

Ở đồng bằng sông Cửu Long và nhiều vùng lúa, nghề chạy đồng (lùa vịt từ cánh đồng này sang cánh đồng khác sau gặt) dùng nhiều tín hiệu cùng lúc: tiếng gọi, tiếng vỗ nước, cây sào có buộc dải vải để vịt thấy. Bầy vịt hàng trăm, hàng nghìn con nghe tiếng người chăn mà dồn lại thành khối, đi theo một hướng. Cảnh vịt nối đuôi nhau qua bờ ruộng lúc chiều là hình ảnh quen của miền Tây.

Tiếng gọi gia súc ở nơi khác

Gần như nền văn hoá chăn nuôi nào cũng có tiếng gọi riêng:

• Ở vùng nông thôn Bắc Mỹ, tiếng gọi heo kéo dài, cao vút từng được tổ chức thành các cuộc thi ở hội chợ nông nghiệp, xem ai gọi to và vang nhất.
• Ở các nước Bắc Âu, người chăn bò trên đồng cỏ núi có những kiểu gọi gia súc ngân dài, gần như hát, truyền qua nhiều thế hệ.
• Ở nhiều vùng Đông Nam Á, gọi trâu bò bằng tiếng hú, tiếng tặc lưỡi hoặc tiếng gõ, kết hợp với mõ đeo cổ.

Điểm giống nhau đáng chú ý: tiếng gọi gia súc ở khắp nơi đều dùng âm lặp, giọng cao hoặc kéo dài, khác hẳn lời nói hằng ngày. Đó là lời giải mà con người ở nhiều nơi tự tìm ra cho cùng một bài toán: làm sao để một con vật không hiểu tiếng người vẫn biết mình đang được gọi.

Ký ức âm thanh của sân nhà quê

Với nhiều người lớn lên ở nông thôn, tiếng bà gọi gà lúc chiều, tiếng mẹ gõ máng gọi heo là một phần ký ức tuổi nhỏ. Những tiếng ấy thường gắn với giờ giấc trong ngày: sáng sớm thả gà, chiều tối gọi gà lên chuồng, trưa nấu cám cho heo.

Ngày nay, chăn nuôi ở nhiều nơi chuyển sang trang trại, chuồng trại tập trung, cho ăn bằng máng tự động. Tiếng gọi vật nuôi bằng miệng thưa dần. Ở các khu dân cư, nuôi gà vịt thả sân cũng ít đi. Trẻ em thành phố có khi chỉ biết "con gà kêu ò ó o" qua sách, chưa từng nghe người lớn gọi gà về ăn.

Vệ sinh và an toàn khi cho vật nuôi ăn

Tiếng gọi vật nuôi nghe hiền lành, nhưng việc chăm gà vịt cũng cần cẩn thận:

• Rửa tay bằng xà phòng sau khi cho gà vịt ăn, dọn chuồng, nhất là trẻ em.
• Không để trẻ nhỏ ôm hôn gà vịt, không để gia cầm vào bếp, vào nơi chế biến thức ăn.
• Khi thấy gà vịt chết bất thường, không tự xử lý mà báo cán bộ thú y xã, phường.

Góc nhìn hôm nay: cho trẻ nghe tiếng gọi vật nuôi

Với gia đình có con nhỏ, tiếng gọi vật nuôi là một bài học nghe rất sống động:

• Về quê, cùng ông bà gọi gà. Cho trẻ cầm nắm thóc, học tiếng gọi của bà, xem gà chạy lại. Trẻ hiểu ngay thế nào là "con vật học tiếng".
• Đến các trang trại giáo dục cho trẻ cho thỏ, dê, gà ăn. Hỏi người chăm xem họ gọi các con vật thế nào.
• Thử một bài tập nghe ở nhà: người lớn bắt chước vài tiếng gọi (gà, vịt, heo, mèo), trẻ đoán là gọi con gì. Hoạt động này giúp trẻ chú ý đến nhịp, độ cao và kiểu âm.
• Ghi âm lại tiếng gọi của ông bà: mỗi nhà một kiểu, có khi chỉ còn người già biết. Một đoạn ghi âm ngắn là một món kỷ niệm quý.