Tiếng gọi đò: lời "đò ơi" và văn hoá bến sông Việt Nam xưa và nay

"Đò ơi!" là cách người Việt gọi người lái đò từ bờ bên này sang bờ bên kia, khi con đò đang neo ở phía xa hoặc người lái đang nghỉ trong lều. Tiếng gọi thường kéo dài chữ "ơi" thật lâu, vì nguyên âm mở và giọng cao đi xa hơn trên mặt nước rộng. Đằng sau hai chữ ngắn ấy là cả một nếp sống quanh bến sông: chuyện chờ đợi, chuyện tin nhau, và những câu ca dao còn truyền đến hôm nay.

Bài này kể về tiếng gọi đò: vì sao người ta gọi như thế, mặt nước giúp tiếng đi xa ra sao, bến đò từng giữ vai trò gì trong làng Việt, và tiếng gọi ấy còn lại ở đâu khi cầu đã bắc qua hầu hết các khúc sông.

Gọi đò là gọi thế nào

Ở những bến nhỏ ngày trước, con đò không chạy theo giờ. Người lái đò chở khách sang sông rồi neo bên kia, nghỉ trong chiếc lều tre hoặc về nhà ăn cơm. Ai cần qua thì đứng ở mép bến mà gọi. Tiếng gọi phổ biến nhất là "đò ơi", có nơi thêm "đò ơi, cho qua với", có nơi gọi thẳng tên hay vai vế người lái: "bác lái ơi", "chú Ba ơi".

Cách gọi có mấy đặc điểm dễ nhận ra:

• Kéo dài nguyên âm cuối. "Đò ơ… ơi" kéo dài vài giây. Nguyên âm mở như "ơ", "a", "ô" mang được nhiều năng lượng hơn phụ âm, nên tai bên kia sông bắt được rõ hơn.
• Lên giọng cao. Người gọi thường nâng cao độ so với lúc nói chuyện. Giọng cao, đều, nổi lên trên tiếng gió và tiếng nước.
• Gọi nhiều lần, có quãng nghỉ. Gọi một tiếng, chờ, rồi gọi tiếp. Quãng nghỉ cho người bên kia kịp đáp "ơi" hoặc "đây", để hai bên biết đã nghe thấy nhau.
• Có lời đáp. Người lái đò thường đáp lại một tiếng ngắn, hoặc chỉ cần thấy bóng người cởi dây neo là khách biết đò đang sang.

Lối gọi ấy không phải người Việt nghĩ ra riêng. Ở nhiều nơi trên thế giới, người sống bên sông, bên hồ đều có tiếng gọi kéo dài tương tự. Điểm chung là ai cũng tự tìm ra rằng một tiếng gọi đơn giản, cao và dài đi xa hơn một câu nói nhanh.

Vì sao tiếng gọi đi xa trên mặt nước

Đứng ở bờ sông, người ta thấy giọng mình như "trôi" sang bờ kia dễ hơn khi đứng giữa phố. Có mấy lý do đơn giản:

• Mặt nước phẳng, ít vật cản. Không có nhà cửa, cây cối chắn giữa, sóng âm đi thẳng. Mặt nước còn phản xạ một phần âm, nên tiếng không bị nuốt mất như khi đi qua bãi cỏ dày hay hàng cây.
• Nền ồn thấp. Ở bến quê ngày trước, tiếng ồn nền chỉ có gió, nước, tiếng chim. Một tiếng gọi rõ nổi lên rất dễ. Ở bến cạnh đường lớn hôm nay, tiếng xe át đi gần hết.
• Sáng sớm và chiều tối nghe xa hơn. Lúc này không khí sát mặt nước thường mát hơn lớp trên, âm thanh bị bẻ cong trở lại mặt đất thay vì tản lên trời. Người quê hay nói "sớm mai gọi đò nghe rõ lắm" là có cơ sở.

Tuy vậy, khoảng cách nghe được tuỳ khúc sông, hướng gió và giọng người gọi. Một khúc sông nhỏ vài chục mét thì gọi khẽ cũng nghe; một khúc sông lớn rộng hàng trăm mét, gió ngược, thì gọi khản cổ người bên kia vẫn có thể không biết. Vì thế ở nhiều bến rộng, người ta còn dùng thêm tín hiệu nhìn thấy được: vẫy nón, vẫy khăn, đốt đuốc khi trời tối.

Bến đò trong làng Việt ngày trước

Ở đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và miền Tây Nam Bộ, sông ngòi chằng chịt, nhiều làng chỉ nối với chợ, với trường, với làng bên bằng con đò. Bến đò vì thế không chỉ là chỗ qua sông. Nó là nơi hẹn gặp, nơi tin tức trong vùng đi qua, nơi người ta chờ người thân đi xa về.

Người lái đò

Lái đò thường là một nghề trong làng, có khi truyền trong một gia đình. Ở nhiều nơi, người lái đò nhận tiền đò theo lượt; có nơi dân làng góp thóc theo mùa để người lái chở cả năm. Người lái đò phải thuộc con nước, biết lúc nào nước xiết, chỗ nào có bãi cạn, và nhận ra giọng gọi của khách quen.

Đò ngang và đò dọc

Người Việt phân biệt đò ngang (chở người qua sông, từ bờ này sang bờ kia) và đò dọc (đi theo dòng sông, chở người và hàng từ bến này đến bến khác xa hơn). Tiếng gọi "đò ơi" chủ yếu gắn với đò ngang. Đò dọc có lịch đi, khách đến bến chờ chứ ít khi gọi.

Tiếng gọi đò trong ca dao, tục ngữ

Bến đò và con đò xuất hiện dày đặc trong văn học dân gian, nhiều câu đến nay vẫn quen thuộc:

Trăm năm đành lỗi hẹn hò
Cây đa bến cũ, con đò khác đưa.

Câu ca dao này dùng hình ảnh bến cũ, đò khác để nói về lời hẹn không thành. Bến và đò trở thành biểu tượng của sự chờ đợi và đổi thay.

Tục ngữ "qua sông phải luỵ đò" nói một lẽ đời rất thực tế: muốn qua sông thì phải nhờ người lái, nên phải nhã nhặn, biết điều. Người gọi đò lúc trời mưa, lúc khuya, hiểu rõ mình đang nhờ người khác bỏ dở bữa cơm, giấc ngủ để chở mình. Tiếng gọi vì thế thường kèm chữ "với", chữ "ạ": "đò ơi, cho con qua với".

Gọi đò ở mỗi vùng mỗi khác

Không có một "chuẩn" gọi đò chung. Cách gọi đổi theo giọng nói vùng miền và theo kiểu sông.

Ở miền Tây Nam Bộ, người ta hay gọi người lớn theo thứ tự sinh trong nhà (Hai, Ba, Tư, Năm…), nên tiếng gọi đò cũng mang thói quen ấy. Ở bến đò máy chạy theo giờ, tiếng gọi gần như biến mất: khách chỉ cần đứng chờ, đò tới thì lên.

Khi cầu thay đò

Từ nhiều thập niên nay, cầu bê tông, cầu dây văng mọc lên khắp các tỉnh. Nhiều bến đò ngang đã ngừng hoạt động, nhiều người lái đò chuyển nghề. Đây là thay đổi có lợi rõ ràng: đi lại an toàn hơn, nhanh hơn, không phụ thuộc thời tiết và con nước.

Nhưng cùng với con đò, tiếng gọi "đò ơi" cũng dần thưa. Trẻ em lớn lên ở những làng đã có cầu có thể chưa từng nghe ai gọi đò thật. Hai chữ ấy còn lại chủ yếu trong bài hát, trong thơ, trong ký ức người lớn tuổi.

Vẫn còn những nơi gọi đò là việc hằng ngày: các cù lao, xã ven sông chưa có cầu, những bến nối hai bờ sông lớn ở đồng bằng sông Cửu Long, một số khúc sông vùng núi. Ở đó, đò ngày nay phần nhiều là đò máy, có quy định về áo phao, số người tối đa và giờ chạy.

An toàn khi đi đò

Gọi đò là chuyện văn hoá, nhưng đi đò là chuyện an toàn. Vài điều nên nhớ khi qua sông bằng đò:

• Mặc áo phao, cài kín dây, kể cả khi biết bơi. Trẻ em phải có áo phao vừa cỡ.
• Không lên đò khi đò đã đông, đã chở quá tải hoặc người lái tỏ ra say xỉn.
• Không đứng, không chạy, không dồn về một mạn khi đò đang đi.
• Mùa lũ, trời giông, nước chảy xiết thì chờ. Người lái đò từ chối chở lúc thời tiết xấu là người làm đúng.
• Gọi đò lúc trời tối, nên đứng ở chỗ có ánh sáng, gọi rõ tên mình để người lái biết là ai.

Gọi to nhiều lần ngoài gió có thể làm khản giọng. Khản giọng sau một buổi gọi thường tự hết khi nghỉ nói và uống đủ nước. Nếu khàn tiếng kéo dài hơn khoảng hai, ba tuần, hoặc kèm đau họng nhiều, khó nuốt, ho ra máu, thì nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng.

Góc nhìn hôm nay: nghe lại tiếng gọi đò ở đâu

Muốn hiểu tiếng gọi đò, không gì bằng đến một bến còn hoạt động. Một vài gợi ý:

• Các bến đò ngang ở đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều tỉnh như Vĩnh Long, Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp vẫn còn bến đò nối cù lao với bờ chính. Đi vào sáng sớm sẽ thấy cảnh khách chờ, đò chạy, chợ sớm họp quanh bến.
• Bến đò làng ở đồng bằng Bắc Bộ. Một số làng ven sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy còn đò ngang, nhất là chỗ cầu ở xa.
• Nghe người lớn tuổi kể. Hỏi ông bà, cha mẹ về bến đò quê mình: bến tên gì, ai lái, mỗi lượt đò bao nhiêu tiền, có ai từng chờ đò cả buổi. Ghi âm lại câu chuyện ấy là giữ được một phần ký ức làng.
• Đọc ca dao về bến đò. Các tuyển tập ca dao, tục ngữ Việt Nam có cả chương về sông nước; đọc theo chủ đề sẽ thấy con đò hiện ra ở biết bao lời hẹn, lời than.

Lần tới đứng bên một dòng sông rộng, thử gọi một tiếng thật dài rồi lắng nghe. Tiếng của mình chạy trên mặt nước, đập vào bờ bên kia, và có khi một tiếng đáp vọng về. Đó là cảm giác mà bao thế hệ người Việt ở bến sông đã quen.