Gọi nhau qua thung lũng: tiếng hú và tiếng gọi xa của người vùng núi

Ở vùng núi, người ta gọi nhau qua thung lũng bằng những tiếng hú, tiếng gọi kéo dài và giọng cao, vì đường đi bộ vòng qua sườn núi có khi mất cả giờ trong khi tiếng gọi chỉ mất vài giây để sang bờ bên kia. Tiếng hú hiệu quả vì nó đơn giản, ít âm tiết, dồn sức vào một nguyên âm mở và nổi lên trên tiếng gió, tiếng suối. Từ bản làng vùng cao Việt Nam đến vùng rừng nước Úc, con người ở nhiều nơi đều tự tìm ra kiểu gọi này.

Bài này nói về tiếng gọi xa ở vùng núi: vì sao nó có hình dạng như vậy, địa hình làm tiếng đi xa hay lạc hướng thế nào, cách gọi cho đỡ khản giọng, và vì sao cần thống nhất trước tiếng gọi khi đi rừng theo nhóm.

Gọi xa ở vùng núi: vì sao cần

Ở vùng cao, nhà cửa thường cách nhau xa, rải trên các sườn đồi. Nương rẫy nằm trên những quả đồi khác nhau. Người lên nương từ sáng, người ở nhà trông em, người đi rừng lấy củi, hái măng. Muốn gọi nhau về ăn cơm, báo trời sắp mưa, hỏi đã xong việc chưa, cách nhanh nhất là đứng ở chỗ cao, gọi một tiếng thật dài.

Ở nhiều bản người Thái, Mường, H'Mông, Dao, Tày, Nùng… tiếng gọi xa là một phần đời sống. Người trong bản quen giọng nhau, nghe một tiếng hú là biết ai gọi, gọi về hướng nào. Cách gọi cụ thể khác nhau giữa các dân tộc và từng bản; bài viết này không đi vào từng tập quán riêng mà nói về điểm chung.

Hình dạng của một tiếng gọi xa

So với lời nói thường, tiếng gọi qua thung lũng có những nét dễ nhận ra:

Lý do rất vật lý: phụ âm như "t", "s", "k" ngắn và yếu, dễ bị gió, lá cây làm mờ. Nguyên âm mở mang nhiều năng lượng và kéo dài được, nên người bên kia dù không nghe rõ chữ vẫn biết có người gọi. Phần còn lại (gọi ai, gọi làm gì) được đoán qua giọng quen và giờ giấc.

Địa hình làm tiếng gọi đi xa hay lạc hướng

Thung lũng là một "phòng" rất lớn, có vách là sườn núi. Âm thanh đi trong đó vừa có lợi vừa có hại.

Có lợi

• Đứng chỗ cao, thoáng: tiếng gọi không bị cây cối chắn, đi thẳng sang sườn đối diện.
• Thung lũng hẹp, hai sườn đối mặt: tiếng đi qua một khoảng không trống, ít vật cản.
• Sáng sớm và chiều tối: gió thường lặng hơn, nền ồn thấp, tiếng gọi dễ nghe hơn buổi trưa.

Có hại

• Tiếng dội: tiếng gọi đập vào vách đá rồi quay lại, người nghe có thể đoán sai hướng người gọi.
• Rừng rậm: lá cây hút và tán âm thanh, nhất là tiếng cao. Gọi trong rừng dày nghe gần hơn nhiều so với gọi qua khoảng trống.
• Gió ngược, suối lớn, thác: tiếng nước chảy mạnh tạo nền ồn rộng, che tiếng gọi. Đứng sát thác mà gọi người ở xa gần như vô ích.

Người vùng núi thường không gọi bừa. Họ đi ra mỏm đồi, ra rìa nương, quay mặt về hướng muốn gọi, rồi mới cất tiếng.

Những tiếng gọi xa ở nơi khác

Gọi qua khoảng xa bằng tiếng hú là chuyện chung của nhiều vùng trên thế giới:

• "Cooee" ở Úc: tiếng gọi kéo dài, lên giọng ở cuối, có nguồn gốc từ người Thổ dân Úc, sau đó người định cư châu Âu học theo. Đến nay, "cooee" vẫn được dạy như tiếng gọi khi đi rừng, lạc nhóm.
• Vùng núi châu Âu: người chăn gia súc trên đồng cỏ núi có những tiếng gọi và lối hát ngân dài, đổi giọng nhanh, dùng để gọi nhau và gọi đàn.
• Vùng núi Đông Nam Á: ngoài tiếng hú, nhiều cộng đồng dùng thêm tù và, kèn lá, tiếng huýt để gửi tín hiệu qua thung lũng.

Gọi xa sao cho đỡ khản giọng

Gọi to, gọi lâu là việc nặng với dây thanh. Người quen gọi xa có những thói quen giúp giọng bền hơn:

• Lấy hơi bằng bụng, không gồng cổ. Hít sâu, để hơi đẩy tiếng ra, thay vì siết cổ họng mà gào.
• Dùng nguyên âm mở, kéo dài thay vì nói nhanh cả câu.
• Khum tay quanh miệng để hướng tiếng về một phía, đỡ phải gào to hơn.
• Gọi ít mà rõ: gọi, dừng, lắng nghe. Gọi liên tục không nghỉ vừa mệt vừa không nghe được tiếng đáp.
• Dùng còi khi cần gọi lâu: một chiếc còi nhỏ đeo cổ thổi nhẹ mà đi xa, không hại giọng.
• Uống nước, tránh gào lúc cổ họng đang đau.

Khi nào cần đi khám

Khàn tiếng sau một buổi gọi to thường hết sau vài ngày nghỉ giọng. Nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng nếu: khàn tiếng kéo dài hơn khoảng hai, ba tuần; mất tiếng hẳn; đau họng nhiều, khó nuốt, khó thở; ho ra máu. Người hay phải nói to vì nghề nghiệp (giáo viên, người hướng dẫn, người bán hàng) càng nên để ý giọng mình.

Đi rừng theo nhóm: thống nhất tiếng gọi trước

Với người đi bộ đường dài, leo núi, tiếng gọi xa không chỉ là văn hoá mà là an toàn. Trước khi xuất phát, nhóm nên thống nhất:

1. Một tiếng gọi chung: chẳng hạn một tiếng hú dài hai lần. Ai nghe cũng biết đó là người trong nhóm gọi.
2. Tiếng đáp: nghe gọi thì đáp lại bằng chính tiếng ấy, để người gọi biết hướng.
3. Tín hiệu còi: mỗi người đeo một chiếc còi. Tiếng còi đi xa hơn giọng và không mệt.
4. Quy tắc khi lạc: đứng yên tại chỗ, gọi và thổi còi theo nhịp đều, chờ người đến tìm. Đi lung tung khiến nhóm khó tìm hơn.

Những nguyên tắc này giống cách người vùng núi xưa vẫn làm: tiếng gọi rõ, có quy ước, có tiếng đáp. Thêm chiếc còi và chiếc điện thoại sạc đầy là đủ cho phần lớn chuyến đi.

Góc nhìn hôm nay: lắng nghe tiếng gọi vùng núi

Ở nhiều bản vùng cao, điện thoại di động đã thay một phần tiếng gọi xa. Nhưng ở những nơi sóng yếu, trên nương xa, tiếng hú vẫn còn. Nếu có dịp lên vùng cao:

• Đứng ở mỏm đồi vào lúc chiều muộn, lắng nghe tiếng gọi nhau về bản, tiếng mõ trâu, tiếng chó sủa vọng qua thung lũng.
• Hỏi người trong bản về cách họ gọi nhau, gọi con cái từ nương về. Mỗi bản có thể có cách gọi riêng.
• Tôn trọng: không bắt chước tiếng gọi của người bản để trêu, không gọi to gần nhà người khác vào giờ nghỉ.
• Thử tự gọi một tiếng qua khoảng trống rộng, rồi đếm xem bao lâu thì tiếng dội về. Cảm nhận độ rộng thung lũng bằng tai.