Loa và còi cảnh báo thiên tai: tiếng báo lũ, xả lũ, sóng thần nghĩa là gì

Còi và loa cảnh báo thiên tai là những tín hiệu âm thanh đặt ở nơi công cộng để báo cho cả một vùng biết nguy hiểm đang tới: lũ, xả lũ hồ chứa, sóng thần, bão. Khi nghe tiếng còi hú kéo dài bất thường hoặc thông báo khẩn trên loa, việc cần làm là dừng lại nghe kỹ nội dung, mở điện thoại xem tin cảnh báo của cơ quan chức năng, và làm theo hướng dẫn sơ tán ngay, không đi xem. Riêng với sóng thần, nếu ở ven biển thấy động đất mạnh hoặc nước biển rút bất thường thì phải chạy lên cao ngay, không chờ còi.

Bài này giải thích các loại tín hiệu âm thanh cảnh báo thiên tai, vì sao chúng được thiết kế như vậy, ở Việt Nam thường gặp những gì, và những điều nên làm từ trước để khi còi vang, cả nhà biết phải đi đâu.

Vì sao cảnh báo thiên tai vẫn cần âm thanh

Ngày nay ai cũng có điện thoại, tin nhắn cảnh báo đến tận tay. Vậy còi, loa ngoài trời còn cần không? Câu trả lời là có, vì mấy lẽ:

• Điện thoại có thể tắt, hết pin, mất sóng đúng lúc bão lũ. Người đang ngủ, đang làm đồng, đang đi biển gần bờ không cầm máy.
• Âm thanh đến được với tất cả mọi người cùng lúc, kể cả trẻ em, người già không dùng điện thoại, khách du lịch không có sim trong nước.
• Âm thanh tạo hành động tập thể: khi cả xóm cùng nghe một tiếng còi, người ta nhìn nhau, gọi nhau, cùng đi. Một tin nhắn đọc một mình dễ bị gạt sang bên.

Vì thế hầu hết các nước có thiên tai đều dùng song song nhiều kênh: còi, loa, đài phát thanh, truyền hình, tin nhắn điện thoại, và người đến tận nhà báo tin.

Các loại tín hiệu âm thanh cảnh báo

Âm thanh cảnh báo khác hẳn âm thanh hằng ngày: to, kéo dài, có nhịp lạ tai. Mục đích là để không ai có thể nhầm nó với tiếng xe cứu thương đi ngang hay tiếng loa quảng cáo.

Cảnh báo sóng thần: khi còi đến sau thiên nhiên

Sóng thần thường sinh ra do động đất mạnh dưới đáy biển. Sau thảm hoạ sóng thần Ấn Độ Dương năm 2004, nhiều nước quanh vùng đã xây dựng hệ thống cảnh báo sóng thần, trong đó có các trạm còi, cột loa đặt dọc bờ biển. Ở Việt Nam, một số địa phương ven biển miền Trung đã lắp trạm cảnh báo sóng thần, kết hợp còi và loa phát thông báo.

Điều quan trọng nhất về sóng thần mà mọi người sống, đi chơi ven biển cần nhớ: thiên nhiên có tín hiệu riêng, đến trước cả còi.

1. Động đất mạnh khiến khó đứng vững khi đang ở gần biển.
2. Nước biển rút ra xa bất thường, để lộ đáy biển, đá ngầm, cá mắc cạn.
3. Tiếng gầm lớn bất thường từ phía biển, được nhiều người sống sót mô tả như tiếng tàu hoả hoặc máy bay.

Thấy một trong các dấu hiệu này thì chạy ngay lên chỗ cao hoặc vào sâu trong đất liền, không chờ còi, không chờ tin nhắn, và tuyệt đối không ra bãi biển xem nước rút. Còi chỉ là lớp bảo vệ thứ hai.

Còi báo xả lũ ở hạ du hồ chứa

Ở vùng hạ du các hồ thuỷ điện, thuỷ lợi, nhiều nơi có hệ thống còi, loa báo trước khi hồ mở cửa xả nước. Nước xả có thể làm mực nước sông dâng nhanh trong thời gian ngắn, nguy hiểm cho người đang tắm sông, đánh cá, khai thác cát, chăn thả gia súc bãi bồi, hoặc đi qua ngầm tràn.

Khi nghe còi báo xả lũ:

• Lên bờ ngay nếu đang ở dưới sông, trên bãi giữa sông.
• Không đi qua ngầm, tràn, cầu tạm khi nước đang lên.
• Đưa gia súc, tài sản dễ di chuyển lên chỗ cao nếu còn thời gian, nhưng không liều mạng vì tài sản.
• Theo dõi thông báo trên loa truyền thanh của xã, phường và tin từ chính quyền địa phương.

Người từ nơi khác đến chơi, cắm trại ven sông, suối ở vùng núi nên hỏi người dân địa phương xem khu vực có nằm dưới hồ chứa không, và tiếng còi báo ở đó nghe như thế nào.

Mưa lũ, lũ quét ở vùng núi

Ở các tỉnh miền núi phía Bắc và miền Trung như Lào Cai, Tuyên Quang, Điện Biên, Quảng Ngãi hay vùng núi Nghệ An, lũ quét và sạt lở đất có thể xảy ra rất nhanh sau mưa lớn kéo dài. Nhiều nơi chưa có còi tự động, tín hiệu chủ yếu là loa truyền thanh cơ sở, cán bộ đi báo, và kẻng, trống của bản làng. Bên cạnh tín hiệu do người phát, có những âm thanh tự nhiên mà người dân vùng cao thường dặn nhau để ý:

• Tiếng ầm ầm bất thường từ đầu nguồn suối, tiếng đá lăn.
• Tiếng nứt, tiếng răng rắc từ sườn đồi, cây cối nghiêng đổ.
• Nước suối đột ngột đục ngầu, có nhiều cây rác trôi, hoặc nước đang chảy bỗng cạn bất thường.

Nghe hoặc thấy những dấu hiệu này trong mùa mưa thì di chuyển ngay ra khỏi khu vực ven suối, chân đồi dốc, và báo cho hàng xóm.

Diễn tập và thử còi: đừng làm ngơ

Hệ thống còi cần được thử định kỳ để chắc nó còn hoạt động. Ở một số nơi trên thế giới, như Hawaii, còi cảnh báo được thử theo lịch cố định hằng tháng, người dân biết trước nên không hoảng. Ở Việt Nam, các đợt diễn tập phòng chống thiên tai thường được địa phương thông báo trước trên loa truyền thanh và tin nhắn.

Nguy cơ lớn nhất của còi cảnh báo là sự thờ ơ. Nếu còi hay kêu nhầm, kêu thử mà không báo trước, người dân sẽ coi nhẹ. Ngược lại, người dân cũng cần hiểu: khi không có thông báo diễn tập, mọi tiếng còi cảnh báo đều phải được coi là thật.

Chuẩn bị từ trước để tiếng còi có ý nghĩa

Tiếng còi chỉ cứu được người khi người nghe biết phải làm gì. Mỗi gia đình ở vùng hay có thiên tai nên:

1. Biết điểm sơ tán: chỗ cao gần nhất, nhà văn hoá, trường học được chỉ định. Đi thử một lần trong ngày thường.
2. Nhận biết tiếng còi của địa phương: hỏi tổ dân phố, trưởng thôn xem còi, loa cảnh báo ở khu mình kêu thế nào.
3. Chuẩn bị túi đồ khẩn cấp: giấy tờ quan trọng bọc túi chống nước, đèn pin, pin dự phòng, nước uống, đồ ăn khô, thuốc đang dùng hằng ngày của người trong nhà, áo mưa.
4. Phân công người hỗ trợ người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật trong nhà và hàng xóm.
5. Để ý người không nghe được còi: người Điếc, người khiếm thính, người lớn tuổi nghe kém cần được báo trực tiếp, bằng đèn, bằng tin nhắn, bằng cách đến gõ cửa.

Nếu người lớn tuổi trong nhà ngày càng không nghe thấy loa phường, chuông cửa, tiếng gọi, nên đưa đi đo thính lực ở chuyên khoa tai mũi họng; nghe kém đột ngột thì đi khám ngay. Một đôi tai còn nghe được tiếng còi cảnh báo cũng là một phần của việc chuẩn bị.