Nhạc chuông điện thoại bắt đầu từ một chiếc chuông kim loại thật: trong máy điện thoại bàn đời đầu có hai quả chuông nhỏ và một búa gõ, chạy bằng dòng điện do tổng đài gửi tới. Sau đó chuông cơ được thay bằng tiếng "rè rè" điện tử, rồi đến điện thoại di động với nhạc chuông đơn âm, đa âm, bài hát thật, và ngày nay mỗi người tự chọn hay tự tạo nhạc chuông riêng, kèm chế độ rung và im lặng.
Bài này kể lại đường đi của tiếng chuông điện thoại, vì sao nó kêu theo nhịp như vậy, thời "tải nhạc chuông" sôi động, và phép lịch sự với chiếc chuông trong túi áo hôm nay.
Chiếc chuông thật trong máy điện thoại bàn
Những chiếc điện thoại bàn cổ có một bộ phận rất "cơ khí": hai chuông kim loại hình chén úp và một chiếc búa nhỏ nằm giữa. Khi có cuộc gọi đến, tổng đài gửi xuống đường dây một dòng điện xoay chiều riêng gọi là dòng chuông. Dòng điện này làm một nam châm điện hút búa qua lại rất nhanh, búa gõ luân phiên vào hai chuông tạo ra tiếng "reng reng" chói, vang khắp nhà.
Vì tiếng chuông sinh ra từ va chạm kim loại thật, nó có nhiều tần số trộn lẫn, rất dễ nghe từ phòng bên cạnh hay ngoài sân. Nhiều máy có núm vặn chỉnh cho búa gõ mạnh hay nhẹ, nhưng hầu như không tắt hẳn được.
Vì sao chuông điện thoại reo theo nhịp
Chuông không reo liên tục mà reo theo chu kỳ, có khoảng nghỉ xen giữa. Mỗi nước chọn một nhịp riêng. Ở Bắc Mỹ, nhịp phổ biến là reo khoảng 2 giây, nghỉ khoảng 4 giây. Ở Anh quen thuộc kiểu "reng-reng… reng-reng" hai tiếng ngắn sát nhau rồi nghỉ. Khoảng nghỉ có ích: nó cho tổng đài thời gian, cho người nghe phân biệt chuông điện thoại với các tiếng động khác, và đỡ chói tai khi chuông kêu lâu.
Đây cũng là lý do người xem phim nước ngoài đôi khi nhận ra bối cảnh qua tiếng chuông: nhịp chuông của mỗi nước có "giọng" riêng.
Từ chuông cơ đến tiếng chuông điện tử
Khi linh kiện điện tử rẻ đi, nhiều máy điện thoại bàn bỏ chuông kim loại, thay bằng mạch điện tử và còi nhỏ phát tiếng "rè rè", "tít tít" hoặc vài nốt luân phiên. Máy nhẹ hơn, rẻ hơn, chỉnh âm lượng dễ hơn và có thể chọn vài kiểu tiếng. Đổi lại, tiếng chuông mất đi độ vang ấm của kim loại, và nhiều người lớn tuổi đến giờ vẫn nhớ tiếng "reng" của chiếc máy quay số cũ.
Ở Việt Nam, điện thoại bàn từng là tài sản quý trong nhà, đặt ở phòng khách, có khi phủ khăn ren. Cả xóm có khi chỉ vài nhà có máy, hàng xóm nhờ nghe hộ, gọi hộ. Tiếng chuông điện thoại reo lúc nửa đêm thường khiến cả nhà thót tim vì nghĩ có tin dữ.
Nhạc chuông di động: từ đơn âm đến bài hát
Điện thoại di động mang theo một thay đổi lớn: chiếc chuông đi cùng người, và mỗi người có thể chọn tiếng chuông của mình.
| Giai đoạn | Đặc điểm nhạc chuông | Cảm giác người dùng |
|---|---|---|
| Thập niên 1990 | Nhạc chuông đơn âm: từng nốt một, phát bằng còi nhỏ, có thể tự soạn bằng bàn phím | Lần đầu "cá nhân hoá" tiếng chuông, nhiều người tự gõ giai điệu bài hát yêu thích |
| Đầu thập niên 2000 | Nhạc chuông đa âm: nhiều nốt cùng lúc, nghe như bản nhạc điện tử | Phong trào tải nhạc chuông qua tin nhắn, bảng xếp hạng nhạc chuông trên báo |
| Giữa thập niên 2000 | Nhạc chuông là đoạn bài hát thật, chất lượng gần như đĩa nhạc | Nhạc chuông thành "tuyên ngôn" sở thích, gu âm nhạc |
| Thời điện thoại thông minh | Tự cắt nhạc chuông từ bài hát, nhạc chuông riêng cho từng người gọi, rung, im lặng | Phần lớn thời gian điện thoại để rung hoặc im lặng |
Song song với nhạc chuông là "nhạc chờ": thay vì tiếng "tút… tút…", người gọi đến nghe một đoạn nhạc do chủ thuê bao chọn. Đây là dịch vụ của các nhà mạng từng rất được ưa chuộng ở Việt Nam, rồi dần thưa đi khi người dùng chuyển sang gọi qua ứng dụng.
Tiếng "tút" cũng là một tín hiệu
Khi nhấc máy bàn, tiếng "tuuu" kéo dài là âm mời quay số: tổng đài báo "sẵn sàng". Tiếng "tút… tút…" đều đặn sau khi quay số là âm hồi chuông, báo đầu bên kia đang đổ chuông. Tiếng "tút tút tút" nhanh, dồn là máy bận. Đây là một hệ ngôn ngữ âm thanh đầy đủ mà nhiều thế hệ đã thuộc lòng mà không cần ai giải thích.
Vì sao nghe chuông người khác cũng tưởng của mình
Ở nơi đông người, một tiếng chuông mặc định vang lên là cả chục người cùng sờ túi. Có hai lý do. Thứ nhất, rất nhiều người không đổi nhạc chuông mặc định. Thứ hai, não đã gắn tiếng chuông với một phản xạ: nghe là phải kiểm tra. Tiếng chuông mặc định lại thường là vài nốt ngắn, sáng, dễ nhớ, nên chỉ cần nghe hai nốt đầu là tay đã tự tìm điện thoại.
Một cách nhỏ để bớt giật mình: chọn nhạc chuông riêng, không quá phổ biến, và đặt tiếng riêng cho những người quan trọng như bố mẹ, con cái. Nghe tiếng là biết ai gọi, có cần nghe ngay hay không.
Nhạc chuông và đôi tai
Nhạc chuông cần đủ to để nghe thấy trong túi quần, giữa chợ, ngoài đường. Nhưng nhiều người để chuông ở mức tối đa rồi quên, đến khi điện thoại reo sát tai lúc đang nghe gọi hoặc đặt cạnh gối thì giật mình. Vài lời khuyên:
- Bật chế độ chuông to dần, nếu máy có: chuông bắt đầu nhỏ rồi tăng lên.
- Không đặt điện thoại sát tai khi đang chờ cuộc gọi đến.
- Với người lớn tuổi nghe kém, chọn nhạc chuông âm trầm hơn và bật thêm đèn nháy hoặc rung, thay vì chỉ tăng âm lượng.
Nếu thấy mình ngày càng hay lỡ cuộc gọi vì không nghe chuông, trong khi người bên cạnh đều nghe, đó là lúc nên đi đo thính lực ở chuyên khoa tai mũi họng. Nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai, thì cần đi khám ngay.
Phép lịch sự với chiếc chuông trong túi
Chiếc chuông ngày xưa nằm cố định trong nhà; chiếc chuông bây giờ đi theo người vào lớp học, rạp phim, đám cưới, đám tang, phòng họp. Vì vậy phép lịch sự cũng thay đổi:
- Chuyển sang rung hoặc im lặng khi vào nơi cần yên tĩnh: bệnh viện, thư viện, lớp học, rạp, buổi lễ.
- Nhạc chuông vừa phải ở nơi công cộng. Một bài nhạc sàn vang to trên xe buýt dễ làm người khác khó chịu.
- Không để chuông reo mãi: không nghe được thì tắt, nhắn lại sau.
- Bước ra ngoài nếu buộc phải nghe máy ở chỗ đông người đang tập trung.
- Đêm khuya, cân nhắc trước khi gọi cho người khác, trừ việc gấp. Tiếng chuông lúc nửa đêm vẫn khiến người ta lo như thời điện thoại bàn.
Từ chiếc búa nhỏ gõ vào chuông đồng đến một bài hát tự chọn, tiếng chuông điện thoại vẫn giữ nguyên một vai trò: gọi một người cụ thể quay lại với một người khác ở xa.
Câu hỏi thường gặp
Chuông điện thoại bàn ngày xưa kêu bằng cách nào?
Trong máy có hai chuông kim loại và một búa gõ. Khi có cuộc gọi, tổng đài gửi một dòng điện chuông xuống đường dây, làm nam châm điện hút búa qua lại gõ vào hai chuông tạo tiếng "reng reng".
Vì sao chuông điện thoại reo ngắt quãng chứ không liên tục?
Chuông reo theo chu kỳ có khoảng nghỉ do tổng đài quy định, mỗi nước một nhịp riêng. Khoảng nghỉ giúp người nghe phân biệt tiếng chuông với tiếng động khác và đỡ chói tai khi chuông reo lâu.
Nhạc chuông đa âm khác đơn âm thế nào?
Nhạc chuông đơn âm chỉ phát từng nốt một, như huýt sáo một giai điệu. Nhạc chuông đa âm phát nhiều nốt cùng lúc nên nghe như một bản nhạc có giai điệu và hoà âm.
Nhạc chờ là gì?
Nhạc chờ là đoạn nhạc người gọi đến nghe trong lúc chờ đầu bên kia nhấc máy, thay cho tiếng "tút" thông thường. Đây là dịch vụ của nhà mạng, chủ thuê bao đăng ký và chọn bài.
Làm sao để người lớn tuổi nghe được nhạc chuông?
Chọn nhạc chuông có âm trầm, nhịp rõ thay vì âm cao lanh lảnh, bật thêm rung và đèn nháy khi có cuộc gọi. Nếu vẫn hay lỡ cuộc gọi, nên đưa người nhà đi đo thính lực tại chuyên khoa tai mũi họng.