Nói thì thầm: vì sao vẫn nghe được và tiếng thì thầm nghe xa đến đâu

Nói thì thầm vẫn nghe được vì lời nói không chỉ nằm ở tiếng rung của dây thanh. Khi thì thầm, dây thanh không rung, nhưng luồng hơi cọ qua khe hẹp trong họng tạo ra tiếng xào xạc, và lưỡi, môi vẫn nặn tiếng đó thành nguyên âm, phụ âm như thường. Tiếng thì thầm khá nhỏ, thường quanh khoảng 30 dB ở gần, nên trong phòng yên tĩnh chỉ nghe rõ trong vài bước chân; ra chỗ ồn thì gần như mất hẳn.

Thì thầm khác nói thường ở chỗ nào

Khi nói bình thường, hai dây thanh khép lại và rung đều, tạo ra một tiếng có cao độ rõ. Khi thì thầm, dây thanh không rung. Phần trước của hai dây thanh khép gần, phía sau để hở một khe nhỏ hình tam giác. Hơi từ phổi lùa qua khe ấy, tạo nên tiếng hơi rít mịn, giống tiếng gió lùa qua khe cửa.

Tiếng hơi này không có cao độ rõ ràng, nhưng nó vẫn đi qua cổ họng và khoang miệng. Lưỡi đặt ở đâu, môi tròn hay dẹt, miệng há hay khép — tất cả vẫn làm việc của mình. Vì vậy các dải cộng hưởng để phân biệt nguyên âm "a", "i", "u" vẫn còn, chỉ mờ hơn. Tai ta nhặt những dải ấy ra và hiểu lời.

Tiếng thì thầm nghe xa đến đâu

Không có con số cố định, vì nó phụ thuộc người nói, cách thì thầm và tiếng ồn xung quanh. Có thể hình dung như sau:

• Thì thầm sát tai: người bên cạnh hiểu trọn, người cách hai bàn trở đi thường chỉ nghe tiếng xì xào.
• Thì thầm bình thường trong phòng ngủ yên tĩnh ban đêm: nghe được lời trong khoảng một vài mét.
• Thì thầm "sân khấu" — kiểu diễn viên hạ giọng nhưng vẫn đẩy hơi mạnh để khán phòng nghe: có thể tới hàng chục mét trong hội trường im lặng.
• Ngoài đường, trong quán đông: tiếng nền khoảng 60–80 dB át hẳn tiếng thì thầm; người đứng sát cũng phải ghé tai.

Lý do tiếng thì thầm mau tắt: nó yếu ngay từ nguồn, lại không có phần rung của dây thanh — phần năng lượng chính giúp tiếng nói thường đi xa. Năng lượng của nó dồn ở các dải tần cao, mà âm cao thì dễ bị vật cản, rèm, đệm, quần áo hút bớt. Một bức tường mỏng chặn tiếng nói thường không hết, nhưng chặn tiếng thì thầm khá tốt.

Vì sao ban đêm thì thầm lại dễ bị nghe lén

Ai từng ở ký túc xá đều biết: ban ngày nói to cũng chẳng ai để ý, ban đêm thì thầm cả phòng lại nghe. Không phải tiếng thì thầm to lên, mà vì nền ồn giảm mạnh: xe cộ thưa, quạt, tivi tắt. Tai so tiếng nói với tiếng nền; nền càng êm, tiếng nhỏ càng nổi. Hơn nữa, tai người nhạy nhất ở khoảng 2.000–5.000 Hz, đúng vùng tiếng xì của thì thầm. Người nằm im trong bóng tối lại càng chú ý tới tiếng động quanh mình.

Những nơi tiếng thì thầm "bay xa" bất ngờ

Có những công trình hình vòm hay tường cong khiến tiếng thì thầm ở chỗ này nghe rõ ở chỗ kia cách hàng chục mét, gọi là phòng thì thầm (whispering gallery). Nổi tiếng nhất là hành lang dưới mái vòm Nhà thờ Thánh Phao-lô ở London, nơi nhà vật lý Lord Rayleigh đã giải thích hiện tượng vào cuối thế kỷ 19: tiếng nói men theo bề mặt tường cong, ít bị toả ra không gian nên giữ được độ rõ. Bức tường tròn Hồi Âm Bích trong quần thể Thiên Đàn ở Bắc Kinh cũng được du khách tìm đến vì lý do tương tự.

Những nơi này cho thấy: tiếng thì thầm không yếu vì bản chất nó "không đi được", mà vì nó toả ra mọi hướng và bị hút mất. Được dẫn đi theo một bề mặt cứng, cong, nó đi xa hơn nhiều.

Thì thầm tiếng Việt: thanh điệu có còn không

Tiếng Việt dựa nhiều vào cao độ để phân biệt "ma, má, mà, mả, mã, mạ". Thì thầm thì dây thanh không rung, cao độ gần như biến mất. Vậy mà người Việt thì thầm với nhau vẫn hiểu khá tốt.

Lý do là thanh điệu tiếng Việt không chỉ có cao độ. Thanh nặng ngắn và bị chặn gắt ở cuối; thanh ngã có chỗ thắt họng giữa chừng; thanh huyền thường dài và đều; thanh sắc thường gọn hơn. Khi thì thầm, những khác biệt về độ dài, độ mạnh yếu, chỗ thắt họng vẫn còn một phần, và người nghe còn dựa vào ngữ cảnh câu. Các nghiên cứu về tiếng thì thầm ở những ngôn ngữ có thanh điệu cho thấy người nghe vẫn đoán đúng thanh nhiều hơn hẳn mức đoán mò, dù kém hơn khi nói thường. Còn cặp nào hay nhầm nhất khi thì thầm thì mỗi ngôn ngữ một khác, và với tiếng Việt vẫn cần thêm nghiên cứu.

Thì thầm có giúp "nghỉ giọng" không?

Nhiều người bị khàn tiếng chuyển sang thì thầm cho đỡ mệt cổ. Thực tế, các chuyên gia về giọng thường khuyên ngược lại: thì thầm cố cho người khác nghe thấy, nhất là thì thầm mạnh, có thể khiến cơ thanh quản gồng và họng khô hơn. Khi cần nghỉ giọng, cách nhẹ nhàng hơn là:

• Nói ít, nói nhỏ nhẹ bằng giọng thường, không ép.
• Đến gần người nghe thay vì gọi với.
• Dùng tin nhắn, giấy viết, cử chỉ cho những việc không cần nói.
• Uống đủ nước, tránh phòng quá khô.

Sau phẫu thuật hay thủ thuật ở thanh quản, bác sĩ có thể dặn chế độ dùng giọng riêng; khi đó hãy làm đúng lời dặn trực tiếp của bác sĩ điều trị.

Tiếng thì thầm trong phòng khám tai

Vì tiếng thì thầm nhỏ và giàu tần số cao, từ lâu nó được dùng như một phép thử thính lực đơn giản. Người khám đứng phía sau hoặc bên cạnh, ở khoảng cách một sải tay, che tai bên kia, rồi thì thầm vài số hay vài chữ cho người được khám nhắc lại. Phép thử này không thay được đo thính lực bằng máy, nhưng giúp phát hiện ai cần đo kỹ hơn.

Khi nào cần đi khám

Tự để ý những dấu hiệu sau và đi khám tai mũi họng, đo thính lực khi gặp:

• Người trong nhà thì thầm, nói nhỏ mà mình thường xuyên không nghe ra, trong khi người khác vẫn nghe.
• Một tai nghe rõ tiếng thì thầm, tai kia không — nhất là khi mới xuất hiện. Nghe kém đột ngột, nhất là một bên, cần đi khám ngay, càng sớm càng tốt.
• Ù tai một bên kéo dài, ù tai kèm chóng mặt.
• Đau tai, chảy dịch hoặc máu ở tai.
• Trẻ không quay lại khi được gọi nhỏ, hay "không nghe lời" khi nói nhẹ nhưng nghe khi nói to — nên đưa bé đi khám tai mũi họng nhi.

Thì thầm trong đời sống

Tiếng thì thầm gắn với sự riêng tư và thân mật: lời ru, lời dặn trong đêm, câu chuyện bí mật của trẻ con. Trong thư viện, bệnh viện, phòng có em bé ngủ, thì thầm là phép lịch sự. Một số người còn thấy thư thái khi nghe tiếng thì thầm nhẹ — đó là chuyện cảm nhận riêng, không phải ai cũng vậy.

Vài điều nhỏ để thì thầm "có văn hoá": thì thầm vừa đủ người cạnh nghe, đừng thì thầm sát tai người không thân, và trong cuộc họp hay bữa cơm đông người, thì thầm riêng hai người lâu quá dễ khiến người khác thấy bị gạt ra ngoài.