Vỗ tay, "suỵt", tặc lưỡi, "e hèm", búng tay, "pss pss" là những tiếng gọi không lời mà ai cũng dùng hằng ngày: để xin im lặng, gọi người chú ý, gọi chó mèo, hay ra hiệu kín đáo. Chúng hiệu quả vì ngắn, sắc, khác hẳn lời nói nên tai bắt được ngay giữa tiếng ồn. Nhưng cùng một tiếng, ở nơi này là bình thường, ở nơi khác lại bị coi là bất lịch sự.
Bài này đi qua từng tiếng gọi không lời quen thuộc: nó nghĩa là gì với người Việt, vì sao tai người nhạy với nó, và khi nào nên tránh dùng.
Vì sao tiếng không lời lại "gọi" được người
Tai và não người luôn quét âm thanh xung quanh, nhưng không xử lý mọi thứ ngang nhau. Những âm đột ngột, ngắn, sắc và khác với nền ồn được ưu tiên chú ý. Đây là một cơ chế có từ xa xưa: tiếng cành cây gãy, tiếng động lạ có thể báo nguy hiểm.
Tiếng vỗ tay, búng tay, tặc lưỡi đều là âm ngắn, có "cạnh" sắc ở đầu. Tiếng "suỵt", "pss" là âm xì, năng lượng nằm ở dải tần cao, khác hẳn giọng nói. Vì vậy chúng nổi lên được ngay cả khi rất khẽ, và người nghe quay lại gần như theo phản xạ.
Bảng các tiếng gọi không lời thường gặp
| Tiếng | Cách tạo | Nghĩa thường gặp ở Việt Nam | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vỗ tay một, hai cái | Hai lòng bàn tay đập vào nhau | Gọi chú ý, ra hiệu bắt đầu, xua gà vịt | Vỗ tay gọi người phục vụ dễ bị coi là trịch thượng |
| "Suỵt" | Đẩy hơi qua răng, thường kèm ngón trỏ đặt lên môi | Xin im lặng, nói khẽ thôi | Với người lớn tuổi nên nói "xin giữ trật tự ạ" thay vì suỵt |
| "Xuỵt xuỵt", "xì xì" | Hơi xì liên tục | Xua gà, xua mèo khỏi chỗ | Khác "suỵt" xin im lặng ở độ dài và cử chỉ |
| Tặc lưỡi "chậc chậc" | Lưỡi bật khỏi vòm miệng | Gọi chó, gọi ngựa; tỏ ý tiếc, chán, đành chịu | Tặc lưỡi khi người khác nói có thể bị hiểu là chê |
| "E hèm" | Hắng giọng | Báo "có người ở đây", nhắc khéo | Dùng nhiều thành mỉa mai |
| Búng tay | Ngón giữa trượt mạnh khỏi ngón cái | Gọi chú ý, giữ nhịp | Búng tay gọi người là thiếu lịch sự ở nhiều nơi |
| "Pss pss", "ê" | Âm xì ngắn hoặc tiếng gọi trống | Gọi kín đáo, gọi mèo | Gọi người lạ bằng "ê" bị coi là vô lễ |
| Huýt sáo | Thổi hơi qua môi chúm | Gọi chó, gọi bạn từ xa | Huýt sáo trêu người qua đường là quấy rối |
Vỗ tay: từ khen ngợi đến ra hiệu
Vỗ tay vang lên ở hội trường là lời khen. Nhưng vỗ tay một, hai cái lại là tiếng gọi:
- Giáo viên mầm non, tiểu học hay dùng vỗ tay theo nhịp để gọi cả lớp chú ý: cô vỗ một nhịp, các em vỗ đáp lại rồi im lặng. Cách này hiệu quả vì trẻ được tham gia, không bị quát.
- Người huấn luyện, người dẫn nhóm vỗ tay để báo bắt đầu, chuyển hoạt động.
- Ở quê, vỗ tay "bộp bộp" là cách xua gà vịt ra khỏi sân phơi, xua chim khỏi ruộng.
Một chi tiết vật lý thú vị: vỗ hai lòng bàn tay khum tạo tiếng trầm, "bộp"; vỗ phẳng tạo tiếng sắc, "chát". Muốn gọi xa, người ta thường vỗ phẳng.
"Suỵt": tiếng xin im lặng có mặt khắp thế giới
Âm "sh", "s" kéo dài để xin im lặng xuất hiện ở rất nhiều ngôn ngữ, kèm cử chỉ đặt ngón trỏ lên môi. Một cách giải thích hay được nêu: âm xì vừa đủ nghe ở gần mà không ồn ào như lời nói, nên dùng để nhắc người khác nói khẽ mà chính mình không làm ồn thêm.
Cha mẹ ở nhiều nơi cũng dùng tiếng "shh" kéo dài, đều đều để dỗ trẻ sơ sinh. Tiếng xì đều gợi lại phần nào âm thanh trẻ quen nghe trong bụng mẹ. Nếu dùng, chỉ nên "suỵt" vừa phải, không ghé sát tai bé.
Với người Việt, "suỵt" người lớn tuổi hoặc người lạ ở nơi công cộng dễ gây phật ý. Cách nhẹ nhàng hơn là nói nhỏ: "Mình nói khẽ chút nhé", "Xin giữ trật tự giúp ạ".
Tặc lưỡi: gọi chó, gọi ngựa và tiếng thở dài không lời
Tiếng tặc lưỡi "chậc" được tạo ra khi lưỡi áp vào vòm miệng rồi bật ra, không cần hơi từ phổi. Nó có hai đời sống khác nhau:
Gọi vật nuôi
"Chậc chậc" là cách nhiều người gọi chó, gọi mèo lại gần. Người cưỡi ngựa, đánh xe ngựa dùng tiếng tặc lưỡi để giục ngựa đi. Con vật học được rằng tiếng ấy là lời gọi của chủ.
Tỏ thái độ
Người Việt "tặc lưỡi" khi chấp nhận một điều không như ý: "tặc lưỡi cho qua", "tặc lưỡi mua luôn". Tặc lưỡi khi người khác đang nói dễ bị hiểu là chê, là không hài lòng. Đây là ví dụ rõ về chuyện một âm thanh không lời vẫn mang nghĩa rất mạnh.
Tiếng tặc lưỡi còn có một công dụng ít người biết: một số người khiếm thị luyện cách tặc lưỡi rồi nghe tiếng vang để đoán vật cản quanh mình.
Những tiếng gọi nên tránh
Có những tiếng gọi không lời tuy tiện mà dễ làm người khác khó chịu:
- Vỗ tay, búng tay, "ê" để gọi người phục vụ ở quán ăn. Cách lịch sự hơn: giơ tay, nhìn và gật đầu, hoặc gọi "em ơi", "anh ơi", "chị ơi" vừa đủ nghe.
- Huýt sáo, "pss pss" với người lạ trên đường, nhất là với phụ nữ: đây là hành vi quấy rối, không phải "gọi đùa".
- Tặc lưỡi, "e hèm" liên tục trong cuộc họp, lớp học: người nói dễ hiểu là đang bị chê.
- "Suỵt" người lớn tuổi ở nơi công cộng.
Khi đi nước ngoài, hãy quan sát người bản xứ trước khi dùng các tiếng gọi không lời. Ở nơi này, gọi người phục vụ bằng tiếng "pss" khẽ là chuyện thường; ở nơi khác lại rất bất lịch sự.
Tiếng gọi không lời và đôi tai
Vì là âm ngắn, sắc, nhiều tiếng gọi không lời có thể khá to ở khoảng cách gần. Tiếng huýt sáo bằng ngón tay hoặc tiếng vỗ tay ngay sát tai có thể gây chói tai, ù tai thoáng qua. Không nên huýt sáo, vỗ tay sát tai trẻ nhỏ để trêu.
Ở chiều ngược lại, nếu một người thân thường không quay lại khi được gọi, kể cả với tiếng vỗ tay, tiếng gọi tên ở gần, nên để ý. Với trẻ nhỏ, không giật mình trước tiếng động lớn, không quay về phía tiếng gọi, chậm nói là những dấu hiệu cần đưa đi khám bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi. Với người lớn, nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai, cần đi khám tai mũi họng ngay.
Góc nhìn hôm nay: lắng nghe những tiếng gọi không lời
- Một ngày đếm tiếng: thử để ý trong một ngày mình dùng bao nhiêu tiếng gọi không lời và người khác phản ứng ra sao.
- Dạy trẻ cách gọi lịch sự: thay "ê" bằng "anh ơi, chị ơi", thay vỗ tay gọi người bằng giơ tay.
- Dùng vỗ tay nhịp với trẻ: một bài tập nghe đơn giản là người lớn vỗ một nhịp, trẻ vỗ lại đúng nhịp ấy. Bài tập này luyện khả năng chú ý và cảm nhận nhịp.
- Quan sát khi đi du lịch: mỗi vùng, mỗi nước có những tiếng gọi không lời riêng. Quan sát là cách học nhanh và tránh bị hiểu lầm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao "suỵt" lại có nghĩa là im lặng?
Âm xì như "s", "sh" vừa đủ nghe ở gần mà không ồn như lời nói, nên được dùng để nhắc người khác nói khẽ. Kèm theo cử chỉ đặt ngón tay lên môi, tiếng "suỵt" được hiểu ở rất nhiều nước.
Tặc lưỡi nghĩa là gì?
Tặc lưỡi có thể dùng để gọi chó, gọi ngựa, hoặc tỏ ý chấp nhận, tiếc nuối, chán nản, như trong "tặc lưỡi cho qua". Tặc lưỡi khi người khác đang nói dễ bị hiểu là chê bai.
Vỗ tay gọi người phục vụ có bất lịch sự không?
Ở Việt Nam và nhiều nước, vỗ tay, búng tay hay gọi "ê" để gọi người phục vụ thường bị coi là trịch thượng. Cách lịch sự hơn là giơ tay, nhìn và gật đầu, hoặc gọi "anh ơi", "chị ơi", "em ơi" vừa đủ nghe.
Vì sao tiếng vỗ tay làm người ta quay lại ngay?
Tai và não người ưu tiên chú ý những âm đột ngột, ngắn, sắc và khác với nền ồn xung quanh. Tiếng vỗ tay có đúng những đặc điểm đó nên người nghe quay lại gần như theo phản xạ.
Gọi trẻ mà trẻ không quay lại có đáng lo không?
Trẻ mải chơi đôi khi không quay lại là bình thường. Nhưng nếu trẻ thường xuyên không phản ứng với tiếng gọi tên, không giật mình trước tiếng động lớn hoặc chậm nói, nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi để kiểm tra thính lực.
