Trẻ sơ sinh nhận ra giọng mẹ ngay từ khi chào đời, vì em bé đã nghe giọng mẹ suốt mấy tháng cuối trong bụng. Thai nhi bắt đầu phản ứng với âm thanh từ khoảng giữa thai kỳ, rõ hơn từ khoảng tuần 24–28, và giọng mẹ là tiếng to, quen và đều đặn nhất truyền tới. Các thí nghiệm nổi tiếng từ năm 1980 cho thấy em bé mới vài ngày tuổi đã chịu "làm việc" để được nghe giọng mẹ hơn giọng một người phụ nữ lạ.
Trong bụng mẹ, em bé nghe được gì
Tai hình thành từ rất sớm
Các phần của tai thai nhi hình thành dần trong ba tháng đầu và giữa thai kỳ. Ốc tai — nơi biến rung động thành tín hiệu thần kinh — đạt hình dạng gần như người lớn vào khoảng giữa thai kỳ. Từ khoảng tuần 24–28, nhiều nghiên cứu ghi nhận thai nhi phản ứng với âm thanh bên ngoài: tim đập nhanh lên, cử động, chớp mắt (quan sát qua siêu âm). Mốc chính xác khác nhau tuỳ nghiên cứu và tuỳ em bé, nên chỉ nên hiểu là "khoảng".
Một thế giới âm thanh trầm, ấm và bị lọc
Em bé trong bụng không nghe giống ta nghe ngoài không khí. Âm thanh phải đi qua thành bụng, tử cung và nước ối. Lớp "đệm" ấy lọc bớt phần lớn âm cao, để lại phần trầm. Có thể hình dung giống như nghe người nói chuyện qua một bức tường hay khi đang lặn dưới nước: nghe ra giai điệu, nhịp lên xuống, nhưng không rõ từng phụ âm.
Tiếng nền cũng không im lặng: nhịp tim mẹ, tiếng máu chảy, tiếng ruột, nhịp thở. Trong bức tranh âm thanh ấy, giọng mẹ có vị trí đặc biệt.
Vì sao giọng mẹ là tiếng nổi bật nhất
Giọng của bất kỳ ai cũng phải đi qua thành bụng mẹ mới tới em bé. Riêng giọng mẹ có thêm một đường đi bên trong: rung động từ thanh quản của mẹ lan qua xương và mô cơ thể, tới thẳng tử cung. Vì vậy giọng mẹ tới tai em bé to và rõ hơn giọng người khác, và có mặt hằng ngày, nhiều giờ liền.
| Nguồn tiếng | Đường tới em bé | Em bé nghe thấy (hình dung) |
|---|---|---|
| Giọng mẹ | Qua không khí và thêm đường truyền bên trong cơ thể mẹ | Rõ nhất, quen nhất, có nhịp và giai điệu riêng |
| Giọng bố, người thân | Chỉ qua không khí rồi qua thành bụng | Nhỏ và mờ hơn, phụ thuộc người nói có ở gần không |
| Nhịp tim, hơi thở mẹ | Ngay bên trong | Tiếng nền đều đặn suốt ngày đêm |
| Nhạc, tiếng xe, tiếng tivi | Qua không khí, bị lọc nhiều | Chủ yếu phần trầm, mất phần cao |
Những thí nghiệm nổi tiếng: em bé "chọn" giọng mẹ
DeCasper và Fifer, năm 1980
Làm sao biết một em bé mới sinh thích nghe giọng ai, khi bé chưa nói, chưa chỉ tay? Nhà tâm lý học Anthony DeCasper và William Fifer nghĩ ra cách dùng chính phản xạ mút của trẻ. Bé ngậm một núm vú giả nối với thiết bị ghi; mút theo một nhịp nhất định thì nghe được giọng mẹ đọc truyện, mút theo nhịp khác thì nghe giọng một người phụ nữ khác. Những em bé mới chỉ vài ngày tuổi đã điều chỉnh nhịp mút để được nghe giọng mẹ nhiều hơn. Kết quả được công bố trên tạp chí Science năm 1980 và trở thành một trong những thí nghiệm được trích dẫn nhiều nhất về trẻ sơ sinh.
Câu chuyện đọc trước khi sinh
Năm 1986, DeCasper và Melanie Spence đi thêm một bước. Họ nhờ các bà mẹ đọc to một đoạn truyện thiếu nhi mỗi ngày trong những tuần cuối thai kỳ. Sau khi sinh, các em bé tỏ ra ưu tiên đoạn truyện quen hơn một đoạn mới — ngay cả khi người đọc không phải mẹ. Điều đó gợi ý rằng em bé đã ghi nhớ được nhịp điệu, giai điệu của lời nói đã nghe trong bụng, chứ không chỉ âm sắc giọng mẹ.
Nhịp tim thai đổi khi nghe giọng mẹ
Đầu những năm 2000, nhóm của Barbara Kisilevsky ở Canada cho các thai nhi gần ngày sinh nghe băng ghi âm một bài thơ do mẹ đọc và do một phụ nữ lạ đọc, phát qua loa đặt trên bụng. Nhịp tim thai thay đổi khác nhau với hai giọng, cho thấy ngay trước khi chào đời, em bé đã phân biệt được giọng mẹ.
Khóc theo "giai điệu" tiếng mẹ đẻ
Một nghiên cứu năm 2009 của nhóm Birgit Mampe ở Đức so sánh tiếng khóc của trẻ sơ sinh Pháp và Đức. Đường lên xuống trong tiếng khóc của hai nhóm có xu hướng khác nhau, giống với nét giai điệu đặc trưng của tiếng Pháp và tiếng Đức. Các tác giả cho rằng em bé đã thấm giai điệu ngôn ngữ của mẹ từ trong bụng. Với tiếng Việt có thanh điệu, đây là hướng nghiên cứu rất đáng chờ đợi, nhưng hiện chưa nên suy diễn quá xa.
Còn giọng bố thì sao
Nhiều ông bố lo con không nhận ra mình. Các nghiên cứu những năm 1980 cho thấy trẻ mới sinh chưa tỏ ra ưu tiên giọng bố so với giọng một người đàn ông khác. Điều này dễ hiểu: giọng bố trầm, phải đi qua thành bụng, lại không có mặt suốt ngày như giọng mẹ.
Tin vui là sau khi sinh, em bé học giọng người chăm sóc rất nhanh. Bố bế, ru, nói chuyện, tắm cho con mỗi ngày thì chỉ sau vài tuần, nhiều em bé đã có phản ứng riêng khi nghe giọng bố: ngừng khóc, quay đầu, cử động tay chân. Ông bà, anh chị chăm bé thường xuyên cũng vậy.
Giọng nựng: vì sao người lớn tự nói "ngọng" với em bé
Gần như ở mọi nền văn hoá, người lớn nói với trẻ nhỏ bằng một giọng đặc biệt: cao hơn, chậm hơn, lên xuống nhiều hơn, câu ngắn, hay lặp lại. Giới nghiên cứu gọi đó là lời nói hướng tới trẻ (infant-directed speech); người Việt gọi nôm na là giọng nựng. Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ sơ sinh chú ý tới kiểu giọng này hơn giọng nói thường với người lớn.
Giọng nựng không làm trẻ chậm nói như nhiều người lo. Điều nên tránh là chỉ nói với bé bằng từ "bập bẹ" sai mãi đến khi bé lớn. Nói giọng ấm, chậm, rõ chữ, gọi đúng tên đồ vật là cách tốt.
Cha mẹ có thể làm gì
Trong lúc mang thai
- Cứ nói chuyện, hát ru, đọc to như bình thường. Không cần thiết bị gì đặc biệt.
- Không áp loa, tai nghe lên bụng và không mở nhạc thật to cho thai "nghe nhạc". Em bé đã nghe đủ giọng người trong nhà; âm lượng lớn không có ích mà có thể gây hại.
- Để bố cùng nói chuyện, nhất là những tuần cuối. Có lợi cho cả gia đình chuẩn bị đón bé, kể cả khi bé chưa "nhớ" ngay giọng bố.
Sau khi sinh
- Nói chuyện với bé mọi lúc: khi thay tã, khi tắm, khi cho ăn. Kể bé nghe đang làm gì.
- Hát ru: những câu ru quen từ lúc mang thai thường giúp bé dịu lại.
- Giữ không gian ngủ yên tĩnh, tránh tivi, loa to thường xuyên trong phòng bé.
- Với bé sinh non nằm viện, nếu bệnh viện cho phép, giọng nói và lời ru nhẹ của cha mẹ là điều nhiều đơn vị sơ sinh khuyến khích.
Sàng lọc thính lực sơ sinh và khi nào cần đi khám
Nhiều bệnh viện hiện làm sàng lọc thính lực cho trẻ sơ sinh trong những ngày đầu: phép đo nhanh, không đau, thường làm khi bé ngủ. Nếu bệnh viện nơi sinh có làm, cha mẹ nên cho bé sàng lọc. Kết quả "cần kiểm tra lại" không có nghĩa là bé chắc chắn nghe kém — có thể do còn dịch trong tai sau sinh — nhưng cần đưa bé đi đo lại đúng hẹn.
Ngoài sàng lọc, hãy để ý những dấu hiệu sau và đưa bé đi khám bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi:
- Bé không giật mình, không chớp mắt khi có tiếng động lớn đột ngột gần đó.
- Khoảng 3–4 tháng tuổi, bé không dịu lại hay chú ý khi nghe giọng mẹ, giọng người chăm.
- Khoảng 6 tháng tuổi, bé chưa quay đầu tìm về phía tiếng động hay tiếng gọi.
- Khoảng 9–12 tháng tuổi, bé chưa bập bẹ nhiều âm, không phản ứng khi được gọi tên.
- Bé sốt kèm quấy khóc nhiều, hay đưa tay kéo tai, hoặc tai chảy dịch.
Các mốc trên là mốc tham khảo phổ biến; mỗi em bé một nhịp riêng. Khi lo lắng, đi khám sớm luôn tốt hơn chờ đợi, vì nghe kém phát hiện sớm thì có nhiều cách hỗ trợ trẻ học ngôn ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh nhận ra giọng mẹ từ khi nào?
Ngay từ khi mới sinh. Em bé đã nghe giọng mẹ suốt những tháng cuối thai kỳ, và các thí nghiệm cho thấy trẻ mới vài ngày tuổi đã ưu tiên nghe giọng mẹ hơn giọng một phụ nữ lạ.
Thai nhi nghe được từ tuần thứ mấy?
Thai nhi bắt đầu phản ứng với âm thanh từ khoảng giữa thai kỳ, rõ hơn từ khoảng tuần 24–28. Mốc cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu và giữa từng em bé.
Thai nhi có nghe được giọng bố không?
Có thể nghe, nhưng nhỏ và mờ hơn giọng mẹ vì phải đi qua thành bụng. Trẻ mới sinh chưa tỏ ra ưu tiên giọng bố, nhưng sau vài tuần được bố chăm sóc, nói chuyện hằng ngày, bé học nhận ra giọng bố khá nhanh.
Có nên cho thai nhi nghe nhạc bằng tai nghe áp bụng không?
Không nên. Em bé đã nghe đủ giọng người trong nhà, và âm lượng lớn sát bụng không có lợi. Nói chuyện, hát ru, đọc to bình thường là đủ.
Khi nào nên đưa trẻ sơ sinh đi kiểm tra thính lực?
Nên sàng lọc thính lực sơ sinh nếu nơi sinh có làm. Đưa bé đi khám nhi hoặc tai mũi họng nhi nếu bé không giật mình với tiếng động lớn, khoảng 6 tháng chưa quay đầu tìm tiếng, hoặc khoảng một tuổi chưa phản ứng khi được gọi tên.
