Tù và là gì: chiếc sừng gọi người họp làng và báo tin khẩn ngày xưa

Tù và là chiếc kèn làm từ sừng trâu, sừng bò hoặc vỏ ốc biển lớn, thổi vào đầu nhọn để phát ra một tiếng "tu… u…" trầm, vang, đi rất xa. Ở làng Việt và nhiều bản làng vùng cao ngày trước, tù và dùng để gọi dân họp làng, báo tin khẩn như cháy nhà, nước lũ, có trộm cướp, và để gọi nhau khi đi săn. Câu "ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng" còn dùng đến hôm nay chính là dấu vết của chiếc tù và trong đời sống làng xã.

Bài này nói về tù và như một công cụ gọi người: nó được làm và thổi ra sao, vì sao tiếng tù và đi xa, mỗi kiểu thổi mang nghĩa gì, và chiếc tù và còn lại ở đâu trong đời sống hôm nay.

Tù và là gì, làm từ đâu

Tù và thuộc họ kèn đơn giản nhất: một ống rỗng, một đầu nhỏ để thổi, một đầu loe để tiếng thoát ra. Người thổi mím môi, rung môi vào đầu nhỏ giống cách thổi kèn đồng. Không có lỗ bấm, nên tù và thường chỉ cho một vài nốt, nhưng tiếng rất to và vang.

Làm tù và sừng trâu đòi hỏi kiên nhẫn: chọn sừng đủ dài và không nứt, làm sạch phần lõi bên trong, cưa đầu nhọn rồi khoét lỗ thổi vừa môi, mài nhẵn miệng thổi. Có nơi làm thêm miệng thổi riêng bằng gỗ hoặc tre lắp vào đầu sừng.

Vì sao tiếng tù và đi xa

Tiếng tù và vượt qua cánh đồng, rặng tre, qua thung lũng tốt hơn tiếng người gọi vì mấy lẽ:

• Ống loe hoạt động như cái loa. Phần sừng mở rộng dần giúp âm thanh thoát ra không khí hiệu quả hơn, hướng về phía trước.
• Tiếng ổn định, kéo dài. Người thổi có thể giữ một nốt nhiều giây. Âm kéo dài dễ được nhận ra hơn tiếng hét ngắn.
• Âm trầm ít bị chặn. Âm trầm vòng qua vật cản như lũy tre, nhà cửa tốt hơn âm cao. Vì thế tiếng tù và nghe được cả ở xóm khuất sau rặng tre.
• Âm sắc riêng. Trong làng không có âm thanh nào giống tiếng tù và. Nghe là biết có việc, không lẫn với tiếng người, tiếng gà, tiếng trâu.

Tầm nghe xa tuỳ chiếc tù và, người thổi, địa hình và gió. Người xưa kể tiếng tù và vang khắp cả làng và sang làng bên trong đêm yên tĩnh; đó là kinh nghiệm truyền miệng, không phải số đo.

Tù và trong làng Việt ngày trước

Gọi dân họp làng, đi việc chung

Ở nhiều làng, khi cần dân ra đình họp, đắp đê, đi tuần, người được làng giao việc sẽ đi quanh xóm thổi tù và. Người này có khi là tuần đinh, có khi là "mõ làng" (người làm việc báo tin chung). Làng còn dùng thêm trống, mõ, chiêng tuỳ việc.

Báo tin khẩn

Cháy nhà, nước sông dâng, đê có nguy cơ vỡ, có trộm cướp… là lúc tiếng tù và nổi lên gấp gáp. Người làng nghe tiếng thổi liên hồi biết có chuyện, cầm gậy, cầm gàu chạy ra. Mỗi làng có quy ước riêng về kiểu thổi; không có một "bộ mã" chung cho cả nước.

"Ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng"

Thành ngữ này nói về người làm việc chung không công: ăn cơm nhà mình mà lo việc của cả tổng (đơn vị hành chính gồm nhiều làng thời phong kiến). Người vác tù và đi gọi dân, báo tin cho hàng tổng thường không được trả công tương xứng. Ngày nay câu này dùng để nói đùa hoặc than về người hay ôm việc chung, việc không phải của mình.

Tù và ở vùng cao và vùng biển

Ở nhiều bản vùng cao phía Bắc và các làng Tây Nguyên, tù và sừng từng gắn với đi săn: người đi săn thổi tù và báo nhau vị trí, gọi nhóm tập hợp, báo đã săn được thú. Tù và cũng có mặt trong một số nghi lễ và lễ hội của bản. Cách dùng cụ thể khác nhau giữa các dân tộc; khi tìm hiểu nên dựa vào tài liệu dân tộc học và lời người trong cộng đồng.

Ở các làng chài, tù và vỏ ốc dùng để gọi thuyền, báo hiệu khi trời sương mù, gọi người trong xóm ra kéo thuyền lên bãi. Tiếng ốc rền trên mặt biển lúc sáng sớm là âm thanh quen của nhiều xóm biển xưa.

Trên thế giới, kèn sừng và kèn vỏ ốc có mặt ở rất nhiều nền văn hoá từ hàng nghìn năm trước: kèn ốc ở các đảo Thái Bình Dương, kèn sừng của người chăn gia súc ở châu Âu, châu Phi. Con người ở khắp nơi đều phát hiện ra rằng một chiếc sừng rỗng có thể biến hơi thở thành tiếng gọi vang xa.

Đọc tiếng tù và: một tiếng, ba tiếng hay liên hồi

Không có quy ước chung toàn quốc, nhưng nhiều làng dùng những kiểu thổi dễ phân biệt. Dưới đây là cách phân loại theo kiểu, giúp hiểu vì sao tiếng tù và mang được nhiều nghĩa:

• Một hồi dài, chậm: thường là gọi họp, thông báo bình thường.
• Nhiều hồi ngắn, liên tục, gấp: thường là báo khẩn, cần mọi người ra ngay.
• Thổi theo số tiếng quy ước: báo cho một nhóm, một xóm cụ thể.

Nguyên lý này giống mọi hệ tín hiệu âm thanh: nhịp chậm, đều báo việc thường; nhịp nhanh, dồn dập báo nguy. Còi báo cháy, còi xe cấp cứu hôm nay cũng dựa trên trực giác ấy.

Thổi tù và: chuyện kỹ thuật và chuyện đôi tai

Thổi tù và không khó nhưng cần tập. Môi phải rung đều vào miệng thổi, hơi đẩy từ bụng. Người mới thổi thường chỉ ra tiếng "phù" hoặc tiếng rè; tập một lúc mới ra được tiếng "tu" tròn.

Tiếng tù và rất to ở gần. Vài lưu ý cho tai:

• Không thổi tù và hướng thẳng vào tai người khác, nhất là trẻ em.
• Người đứng gần khi thổi lâu nên lùi ra hoặc che tai.
• Rửa sạch miệng thổi trước khi đưa cho người khác dùng.

Nếu sau khi đứng sát một âm thanh rất to mà thấy ù tai, nghe kém không đỡ sau một ngày, đau tai hoặc chảy dịch tai, nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng. Nghe kém đột ngột, nhất là một bên, cần đi khám ngay.

Góc nhìn hôm nay: tù và còn ở đâu

Ngày nay làng xã có loa truyền thanh, điện thoại, tin nhắn; tù và không còn là công cụ báo tin chính. Nhưng nó vẫn hiện diện:

• Trong lễ hội: nhiều lễ hội làng, lễ hội vùng cao còn thổi tù và mở màn hoặc trong đoàn rước.
• Trong bảo tàng: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội và bảo tàng các tỉnh vùng cao, Tây Nguyên, ven biển có trưng bày tù và sừng, tù và ốc. Đi xem để so hình dáng, kích thước.
• Trong ngôn ngữ: "vác tù và hàng tổng" còn sống trong lời ăn tiếng nói, nhắc về một thời làng xã.
• Trong biểu diễn: một số nhóm nhạc dân tộc đưa tù và vào sân khấu để gợi không khí núi rừng.

Nếu ở quê còn chiếc tù và cũ của ông bà, hãy hỏi chuyện về nó: làm từ sừng con trâu nào, ai thổi, thổi vào những dịp nào. Câu chuyện ấy đáng giữ hơn cả chiếc sừng.