Cá cũng biết kêu: tiếng ộp của cá đù và những loài cá phát ra âm thanh

Cá biết kêu, và nhiều loài kêu khá to. Cá đù là ví dụ nổi tiếng: con đực có những bó cơ đặc biệt bám quanh bong bóng cá, co giật rất nhanh làm bong bóng rung lên như mặt trống, phát ra tiếng "ộp ộp", "cục cục" nghe được cả qua mạn thuyền. Cá trê, cá ngát kêu "két két" bằng cách cọ gai vây; cá hề, cá ngựa kêu bằng răng và xương đầu. Theo một tổng hợp năm 2022, gần một nghìn loài cá đã được ghi nhận là phát ra âm thanh, và con số còn tăng.

Thế giới dưới nước không hề "im như cá"

Câu "im như cá" chỉ đúng với tai người đứng trên bờ. Âm thanh truyền từ nước lên không khí bị dội lại gần hết ở mặt nước, nên ta hầu như không nghe được những gì đang diễn ra bên dưới. Thả một chiếc micro chuyên dùng dưới nước (gọi là hydrophone) xuống một rạn san hô hay một cửa sông lúc chạng vạng, người ta nghe được cả một "chợ âm thanh": tiếng lách tách, tiếng gõ, tiếng rù rù, tiếng ộp ộp.

Từ thời cổ đại, Aristotle đã ghi chép rằng một số loài cá phát ra tiếng. Nhưng phải tới thế kỷ 20, khi thiết bị nghe dưới nước ra đời và được dùng rộng rãi trên tàu thuyền, giới khoa học mới bắt đầu ghi âm có hệ thống. Nhiều tiếng "lạ" mà người nghe trên tàu từng tưởng là máy móc hoá ra là tiếng của các đàn cá và tôm.

Cá đù: tay trống của biển

Cá đù thuộc họ cá đù (Sciaenidae), có nhiều loài sống ở biển và cửa sông nước ta. Tên tiếng Anh của họ cá này là croaker (kẻ kêu ộp ộp) và drum (cái trống), đặt theo chính tiếng kêu của chúng.

Kêu bằng bong bóng

Bong bóng cá là túi khí giúp cá nổi chìm. Ở cá đù đực, có những bó cơ màu đỏ sẫm bám dọc thành bong bóng, thường gọi là cơ phát âm hay cơ "trống". Các bó cơ này thuộc loại co nhanh nhất trong thế giới động vật có xương sống: chúng co giật hàng trăm lần mỗi giây, gõ liên tục vào túi khí. Túi khí rung và khuếch đại tiếng, đẩy âm ra nước xung quanh. Kết quả là những tiếng "ộp", "cục", "rù" trầm, nhịp nhàng.

Đồng ca lúc chạng vạng

Ở nhiều loài cá đù, tiếng kêu rộ nhất vào mùa sinh sản, lúc chiều tối. Hàng trăm con đực tụ lại một khu và kêu cùng lúc, tạo thành tiếng rền liên tục, mục đích là gọi cá cái tới đẻ trứng. Các nhà nghiên cứu dùng chính tiếng đồng ca ấy để tìm ra bãi đẻ của cá đù mà không cần đánh bắt.

Tài liệu nghề cá ở một số vùng biển châu Á còn ghi lại kinh nghiệm xưa của ngư dân: áp tai vào mạn thuyền hoặc thả ống nghe xuống nước để nghe tiếng cá đù, đoán đàn cá ở đâu, đông hay thưa rồi mới thả lưới.

Những cách cá tạo ra tiếng

Cá không có dây thanh. Mỗi nhóm cá "chế" ra một kiểu nhạc cụ riêng:

Cá da trơn kêu "két két"

Ai từng câu cá trê, cá ngát hay cá lăng có lẽ đã nghe con cá vừa nhấc khỏi nước kêu "két két" hoặc "rẹt rẹt". Đó là tiếng gai cứng ở vây ngực cọ vào hố khớp ở vai cá khi nó dựng gai lên, hạ gai xuống. Tiếng kêu đi kèm động tác dựng gai, có lẽ là để doạ kẻ săn: đã kêu lại còn gai nhọn. Người bắt cá nên cẩn thận, gai cá trê, cá ngát đâm vào tay rất đau, gai cá ngát còn có độc.

Cá hề, cá ngựa và cá sặc

Năm 2007, nhóm của Eric Parmentier (Đại học Liège, Bỉ) công bố trên Science rằng cá hề tạo tiếng kêu bằng cách đóng hàm thật nhanh, răng va vào nhau. Cá hề dùng tiếng này khi đuổi cá khác ra khỏi hải quỳ của mình. Cá ngựa phát tiếng "tách" nhỏ khi đớp mồi và khi một cặp tán tỉnh nhau. Một loài cá sặc nhỏ sống cả ở đồng bằng sông Cửu Long, tiếng Anh gọi là "croaking gourami" (cá sặc ộp ộp), kêu "rè rè" bằng cách bật những sợi gân ở vây ngực khi hai con đực đối đầu; người nuôi cá cảnh ghé tai sát bể có thể nghe thấy.

Những tiếng cá "nổi tiếng"

Tiếng rền làm mất ngủ cả xóm nhà thuyền

Giữa những năm 1980, cư dân sống trên nhà thuyền ở vịnh Sausalito (California, Mỹ) bị một tiếng rền trầm kéo dài ban đêm làm mất ngủ. Người ta nghi đủ thứ, từ máy móc dưới nước tới đường ống ngầm. Cuối cùng các nhà sinh học xác định thủ phạm là con đực của một loài cá thuộc họ cá cóc (toadfish), tiếng Anh gọi là plainfin midshipman: vào mùa sinh sản, chúng rung bong bóng phát ra tiếng "ù ù" kéo dài để gọi cá cái. Hằng năm vào mùa ấy, tiếng rền lại trở lại.

Cá trích "nói chuyện" bằng bọt khí

Đầu những năm 2000, các nhà nghiên cứu ở Canada và Scotland ghi nhận cá trích phát ra một chuỗi tiếng tích tắc rất cao bằng cách xả bọt khí ra phía sau cơ thể. Tiếng này hay xuất hiện ban đêm, khi đàn cá dày đặc, nên giả thuyết là chúng dùng nó để giữ đàn trong bóng tối. Phát hiện được báo chí khắp nơi đưa tin vì cách "kêu" quá đỗi bất ngờ.

Tiếng cá và sức khoẻ của rạn san hô

Một rạn san hô khoẻ mạnh rất ồn: cá kêu, tôm gõ mõ lách tách, nhím biển cạo đá. Ấu trùng cá sau khi trôi dạt ngoài biển khơi có thể dùng tiếng ồn ấy để tìm về rạn. Năm 2019, nhóm của Tim Gordon và Steve Simpson công bố trên Nature Communications một thí nghiệm ở rạn san hô Great Barrier của Úc: họ đặt loa phát tiếng rạn khoẻ ở những mảng san hô đã chết, và thấy cá non kéo về những mảng đó nhiều hơn hẳn so với mảng không có loa.

Ngược lại, tiếng ồn từ tàu thuyền, máy móc có thể che mất tiếng cá gọi nhau. Đây là một trong những lý do các nhà khoa học bắt đầu dùng "nghe" như một cách theo dõi sức khoẻ biển: rạn càng im lặng, càng đáng lo.

Góc nhìn hôm nay: nghe tiếng cá ở đâu và thế nào

• Bể cá ở nhà: tắt máy bơm vài phút lúc yên tĩnh, ghé tai sát kính. Với các loài cá sặc, cá da trơn nhỏ, đôi khi nghe được tiếng rè rè, lách cách.
• Bên bờ ao, bờ sông: câu được cá trê, cá ngát thì lắng nghe tiếng "két két" trước khi thả lại hoặc bỏ giỏ. Nhớ cầm cá bằng khăn, tránh gai.
• Thư viện âm thanh: nhiều viện hải dương học và đại học trên thế giới công bố miễn phí bản ghi âm tiếng cá, tiếng rạn san hô. Tìm theo tên loài bằng tiếng Anh, ví dụ "croaker sound", "reef soundscape".
• Tự làm micro nghe dưới nước: học sinh có thể thử bọc kín một micro rẻ tiền trong túi chống nước, thả xuống ao ở chỗ an toàn, có người lớn đi cùng. Đừng tự xuống nước sâu để thử.

Lần sau đứng trên cầu nhìn xuống dòng sông lúc chiều tối, hãy nhớ rằng bên dưới mặt nước im lìm ấy có thể đang có cả một dàn đồng ca mà tai ta không với tới.