Ốc tai điện tử là thiết bị gồm một phần đeo ngoài thu tiếng và một phần cấy dưới da, có dải điện cực luồn vào ốc tai để kích thích thẳng dây thần kinh thính giác, bỏ qua những tế bào lông đã hỏng. Nó không trả lại thính giác bình thường mà tạo ra một kiểu nghe mới, bộ não phải tập làm quen qua nhiều tháng luyện nghe. Quyết định cấy là lựa chọn của người bệnh và gia đình cùng bác sĩ, và trong cộng đồng Điếc vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau.
Tai bình thường nghe thế nào, và hỏng ở đâu
Âm thanh đi qua ống tai, làm rung màng nhĩ, rồi qua ba xương nhỏ ở tai giữa vào ốc tai. Ốc tai là một ống xoắn chứa dịch, bên trong có hàng nghìn tế bào lông. Khi dịch dao động, các tế bào lông biến rung động thành tín hiệu điện gửi lên dây thần kinh thính giác, rồi lên não.
Ốc tai được sắp xếp như một phím đàn cuộn tròn: phần đáy, gần cửa vào, đáp ứng với tiếng cao; phần đỉnh, sâu bên trong, đáp ứng với tiếng trầm. Nhờ vậy não biết được tiếng nào cao, tiếng nào thấp.
Ở nhiều người nghe kém nặng hoặc Điếc sâu, chỗ hỏng chính nằm ở tế bào lông. Dây thần kinh vẫn còn, nhưng không còn ai "gõ cửa" cho nó. Máy trợ thính chỉ làm tiếng to lên; nếu tế bào lông đã hỏng quá nhiều thì có to đến mấy cũng không thành tiếng nói rõ. Đây là chỗ ốc tai điện tử phát huy tác dụng: nó làm thay việc của tế bào lông.
Các bộ phận của ốc tai điện tử
| Bộ phận | Nằm ở đâu | Làm gì |
|---|---|---|
| Micro | Phần ngoài, thường móc sau vành tai | Thu âm thanh xung quanh |
| Bộ xử lý âm thanh | Phần ngoài | Phân tích âm thanh thành các dải tần, mã hoá thành tín hiệu |
| Cuộn phát | Phần ngoài, gắn trên da đầu sau tai bằng nam châm | Truyền tín hiệu và năng lượng qua da bằng sóng vô tuyến |
| Bộ nhận – kích thích | Cấy dưới da, trong một hõm xương sau tai | Nhận tín hiệu, biến thành xung điện |
| Dải điện cực | Luồn vào trong ốc tai | Phát xung điện kích thích dây thần kinh thính giác |
Dải điện cực có nhiều điểm kích thích nằm dọc theo ốc tai. Bộ xử lý chia âm thanh thành nhiều dải tần, rồi gửi tiếng cao đến các điện cực gần đáy, tiếng trầm đến các điện cực sâu hơn, bắt chước cách ốc tai tự nhiên phân bố cao độ. Nhưng số điện cực thì ít hơn rất nhiều so với hàng nghìn tế bào lông, nên âm thanh đến não thô hơn, kém tinh tế hơn tai bình thường.
Cũng vì cơ chế này, ốc tai điện tử chỉ có ích khi dây thần kinh thính giác còn hoạt động. Trước khi cấy, bác sĩ sẽ đánh giá kỹ cấu trúc tai và dây thần kinh.
Nghe bằng ốc tai điện tử có giống nghe bình thường không
Không giống. Người mới được bật máy thường mô tả tiếng nói nghe như máy, như tiếng rè, như nhân vật hoạt hình, có người chỉ thấy tiếng "bíp bíp" chưa thành lời. Não phải học lại cách hiểu loại tín hiệu mới này. Sau vài tháng đến vài năm luyện tập, nhiều người hiểu được tiếng nói ở nơi yên tĩnh, có người nói chuyện điện thoại được. Nhưng kết quả rất khác nhau giữa từng người.
Những tình huống thường vẫn khó:
- Nơi ồn, nhiều người nói cùng lúc.
- Âm nhạc: giai điệu và cao độ thường bị nghe méo, khó thưởng thức như trước.
- Định hướng âm thanh đến từ đâu, nhất là khi chỉ cấy một bên.
- Với tiếng Việt, phân biệt thanh điệu có thể khó hơn so với các ngôn ngữ không có thanh điệu, vì thanh điệu dựa vào cao độ, đúng chỗ ốc tai điện tử truyền kém.
Khi tháo phần ngoài ra, chẳng hạn lúc ngủ, tắm, bơi, người dùng trở lại tình trạng không nghe được. Ốc tai điện tử là công cụ hỗ trợ, không phải "chữa khỏi" Điếc.
Từ lúc quyết định đến lúc nghe được
- Đánh giá: khám tai mũi họng, đo thính lực, chụp hình ảnh tai trong, thường kèm một thời gian thử máy trợ thính để xem có đủ không. Với trẻ em, còn đánh giá phát triển ngôn ngữ và tư vấn cho gia đình.
- Phẫu thuật: bác sĩ đặt bộ nhận dưới da sau tai và luồn dải điện cực vào ốc tai, làm dưới gây mê. Như mọi phẫu thuật, có những nguy cơ cần được bác sĩ giải thích rõ trước.
- Bật máy: thường vài tuần sau mổ, khi vết mổ đã lành, phần ngoài mới được gắn vào và bật lần đầu.
- Lập trình: chuyên viên thính học điều chỉnh mức kích thích cho từng điện cực qua nhiều buổi, nhất là trong năm đầu.
- Luyện nghe, luyện nói: đây là phần dài và quan trọng nhất, cần chuyên viên âm ngữ trị liệu cùng sự kiên nhẫn của gia đình. Thiếu bước này, thiết bị tốt đến đâu cũng khó phát huy.
Ốc tai điện tử khác máy trợ thính thế nào
| Máy trợ thính | Ốc tai điện tử | |
|---|---|---|
| Cách làm việc | Khuếch đại âm thanh, vẫn dùng tế bào lông còn lại | Kích thích điện thẳng vào dây thần kinh thính giác |
| Có phẫu thuật không | Không | Có |
| Thường dành cho | Nghe kém nhẹ đến nặng, tế bào lông còn hoạt động | Nghe kém nặng đến sâu, máy trợ thính không còn đủ |
| Tháo ra thì | Trở lại mức nghe kém sẵn có | Hầu như không nghe được |
| Cần luyện tập | Cần làm quen | Cần luyện nghe dài hạn |
Cả hai đều cần được đo, chỉ định và điều chỉnh bởi cơ sở chuyên khoa. Đây là bảng so sánh phổ thông; trường hợp cụ thể phải do bác sĩ tai mũi họng đánh giá.
Đôi nét lịch sử
Ý tưởng dùng điện kích thích thính giác đã được thử từ lâu, nhưng ốc tai điện tử dùng được trong đời sống chỉ thành hình từ nửa sau thế kỷ 20. Ở Mỹ, bác sĩ William House phát triển loại một kênh vào những năm 1960 và 1970. Ở Úc, nhóm của giáo sư Graeme Clark tại Melbourne cấy thiết bị nhiều kênh đầu tiên vào năm 1978; thiết bị nhiều kênh mở đường cho các thế hệ ốc tai điện tử sau này. Từ đó thiết bị nhỏ dần, xử lý âm thanh tốt hơn, và được cấy cho cả trẻ nhỏ.
Vì sao cộng đồng Điếc có nhiều quan điểm khác nhau
Ốc tai điện tử giúp nhiều người nghe được tiếng nói, và nhiều gia đình rất hài lòng. Nhưng trong cộng đồng Điếc, nó từng gây tranh luận gay gắt, và đến nay vẫn còn nhiều ý kiến. Lý do không nằm ở kỹ thuật mà ở cách nhìn:
- Nhiều người Điếc lo ngại khi ốc tai điện tử được giới thiệu như cách "chữa" Điếc, ngầm coi ngôn ngữ ký hiệu và văn hoá Điếc là thứ cần bỏ đi.
- Có những trẻ được cấy nhưng không được học ngôn ngữ ký hiệu, nếu kết quả nghe không như kỳ vọng thì trẻ có thể thiếu ngôn ngữ trong những năm quan trọng nhất.
- Ngày nay nhiều chuyên gia và gia đình chọn hướng kết hợp: trẻ dùng ốc tai điện tử, đồng thời được tiếp xúc ngôn ngữ ký hiệu, để có ít nhất một ngôn ngữ chắc chắn trong tay.
Không có một câu trả lời đúng cho mọi gia đình. Điều quan trọng là quyết định được đưa ra khi đã có đủ thông tin: từ bác sĩ, từ chuyên viên thính học, và cả từ người Điếc trưởng thành đã sống với hoặc không với ốc tai điện tử.
Khi nào cần đi khám
Bài này chỉ là kiến thức phổ thông, không thay cho tư vấn của bác sĩ. Hãy đến khám tai mũi họng khi:
- Nghe kém đột ngột, nhất là ở một bên tai: đi khám ngay, càng sớm càng tốt.
- Máy trợ thính đang dùng không còn giúp hiểu được lời nói.
- Trẻ không giật mình với tiếng động lớn, không quay về phía tiếng gọi, chậm nói so với bạn cùng tuổi: đưa trẻ đến bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi.
- Người đã cấy ốc tai điện tử thấy đau, sưng, đỏ ở vùng cấy, sốt, hoặc nghe kém hẳn đi so với trước: liên hệ cơ sở đã phẫu thuật.
- Ù tai kéo dài một bên, ù tai kèm chóng mặt, đau tai hoặc chảy dịch tai.
Người đã cấy ốc tai điện tử nên báo cho nhân viên y tế biết trước khi làm các thủ thuật chẩn đoán hình ảnh hay điều trị có dùng điện, từ, vì thiết bị có nam châm và linh kiện điện tử.
Câu hỏi thường gặp
Cấy ốc tai điện tử có nghe lại bình thường không?
Không. Ốc tai điện tử tạo ra một kiểu nghe mới, ban đầu thường thấy tiếng như máy, sau thời gian luyện tập nhiều người hiểu được tiếng nói. Kết quả khác nhau tuỳ người, nơi ồn và âm nhạc thường vẫn khó.
Ốc tai điện tử khác máy trợ thính ở điểm nào?
Máy trợ thính làm tiếng to lên và vẫn cần tế bào lông trong ốc tai hoạt động. Ốc tai điện tử bỏ qua tế bào lông đã hỏng, dùng điện cực kích thích thẳng dây thần kinh thính giác, và cần phẫu thuật.
Sau khi cấy bao lâu thì được bật máy?
Thường là vài tuần sau phẫu thuật, khi vết mổ đã lành. Sau đó còn nhiều buổi lập trình và một thời gian dài luyện nghe, luyện nói với chuyên viên.
Trẻ cấy ốc tai điện tử có cần học ngôn ngữ ký hiệu không?
Nhiều chuyên gia và gia đình chọn cho trẻ tiếp xúc cả ngôn ngữ ký hiệu để trẻ chắc chắn có một ngôn ngữ trong những năm đầu đời. Đây là quyết định của gia đình, nên bàn với bác sĩ, chuyên viên và tham khảo cộng đồng Điếc.
Ai là người cấy ốc tai điện tử nhiều kênh đầu tiên?
Nhóm của giáo sư Graeme Clark ở Melbourne, Úc, cấy thiết bị nhiều kênh đầu tiên năm 1978. Trước đó ở Mỹ, bác sĩ William House đã phát triển loại một kênh vào những năm 1960–1970.
