Cộng đồng người Điếc chọn chữ "Điếc", viết hoa khi nói về cộng đồng và văn hoá, vì với họ đây là tên gọi một nhóm người có chung ngôn ngữ ký hiệu và lối sống, không phải một lời chê. Các chữ như "câm điếc" bị xem là sai và xúc phạm, vì người Điếc không câm: họ có ngôn ngữ, chỉ là ngôn ngữ bằng mắt và tay. Hiểu chuyện chữ nghĩa này là bước đầu để hiểu văn hoá Điếc.
Chữ "Điếc" viết hoa: từ đâu ra
Quy ước viết hoa bắt nguồn từ tiếng Anh. Năm 1972, nhà ngôn ngữ học James Woodward đề xuất phân biệt "deaf" viết thường, chỉ tình trạng không nghe được, với "Deaf" viết hoa, chỉ những người tự nhận mình thuộc cộng đồng Điếc, dùng ngôn ngữ ký hiệu và chia sẻ một nền văn hoá chung. Cách viết này về sau lan sang nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt.
Ý của chữ viết hoa rất giống cách ta viết hoa tên một dân tộc hay một cộng đồng ngôn ngữ. Một người mất thính lực lúc 70 tuổi, vẫn sống bằng tiếng nói và không học ký hiệu, có thể là người "điếc" theo nghĩa y học nhưng không nhất thiết tự nhận mình thuộc cộng đồng Điếc. Ngược lại, một em bé Điếc lớn lên trong gia đình dùng ký hiệu thì ngay từ nhỏ đã mang ngôn ngữ và văn hoá Điếc.
Trong tiếng Việt, chữ hoa không bắt buộc ở mọi câu. Nhiều tài liệu, báo chí viết "người khiếm thính" hoặc "người điếc" viết thường khi nói chung chung. Chuẩn mực mà cộng đồng mong muốn đơn giản hơn chuyện hoa thường: gọi đúng, không gọi bằng chữ mang ý coi thường.
"Người Điếc", "người khiếm thính", "câm điếc": khác nhau thế nào
| Cách gọi | Ý nghĩa và sắc thái | Nên dùng? |
|---|---|---|
| Người Điếc | Tên cộng đồng tự chọn, gắn với ngôn ngữ ký hiệu và văn hoá Điếc | Nên, nhất là khi nói về cộng đồng |
| Người khiếm thính | Cách gọi trung tính, dùng nhiều trong văn bản hành chính, y tế; bao gồm cả người nghe kém một phần | Được, lịch sự |
| Người nghe kém | Thường chỉ người còn nghe được một phần, nhiều người dùng máy trợ thính và nói bằng tiếng nói | Được, khi đúng hoàn cảnh |
| Câm điếc | Gán thêm chữ "câm" sai sự thật, gợi ý không có tiếng nói, không có ngôn ngữ | Không nên |
| Điếc lác, tật nguyền | Mang ý chê bai, thương hại | Không nên |
Có một điều bất ngờ với nhiều người nghe: không ít người Điếc thích chữ "Điếc" hơn chữ "khiếm thính". Chữ "khiếm" nghĩa là thiếu, nên "khiếm thính" vẫn nhìn người đó qua cái mà họ không có. Còn "Điếc" viết hoa thì nhìn họ qua cái họ có: một ngôn ngữ, một cộng đồng. Tuy vậy, mỗi người một ý. Cách chắc nhất là hỏi chính người mình đang nói chuyện họ muốn được gọi thế nào.
Vì sao người Điếc không "câm"
Chữ "câm điếc" sinh ra từ một hiểu lầm cũ: không nghe được thì không nói được. Thực tế, dây thanh và miệng của phần lớn người Điếc hoàn toàn bình thường. Nhiều người Điếc vẫn phát ra tiếng, cười thành tiếng, có người nói được tiếng Việt khá rõ. Cái khó nằm ở chỗ: không nghe được tiếng mình nói thì khó tự chỉnh âm cho giống người nghe.
Quan trọng hơn, "câm" ngầm nói rằng người đó không có ngôn ngữ. Trong khi người Điếc có ngôn ngữ ký hiệu, nói chuyện trôi chảy, tranh luận, kể chuyện cười bằng tay và nét mặt. Gọi họ là câm cũng giống gọi một người chỉ biết tiếng Nhật là "người không biết nói" chỉ vì ta không hiểu tiếng Nhật.
Văn hoá Điếc trông như thế nào trong đời thường
Văn hoá Điếc là những thói quen, quy ước, câu chuyện và giá trị mà người Điếc chia sẻ với nhau. Nhiều nét trong đó sinh ra rất tự nhiên từ việc sống bằng mắt thay vì bằng tai.
Cách gọi nhau
Người nghe gọi nhau bằng tiếng. Người Điếc gọi nhau bằng chạm và ánh sáng: vỗ nhẹ vào vai hay cánh tay, vẫy tay trong tầm mắt, gõ xuống mặt bàn cho rung, dậm chân trên sàn gỗ, bật tắt đèn trong phòng đông người. Ném nhẹ một vật mềm xuống gần người cần gọi cũng là chuyện bình thường trong một nhóm bạn Điếc, dù người ngoài nhìn có thể thấy lạ.
Tên ký hiệu
Mỗi người trong cộng đồng thường có một tên ký hiệu, do người Điếc đặt cho, dựa vào một nét riêng: mái tóc xoăn, lúm đồng tiền, cặp kính, thói quen vuốt tóc. Tên ký hiệu không tự đặt cho mình được; được cộng đồng đặt tên là một dấu hiệu được đón nhận. Người nghe học ký hiệu đôi khi cũng được tặng một tên như vậy.
Nói thẳng, nhìn thẳng
Ngôn ngữ ký hiệu cần nhìn mặt nhau, nên giữ ánh mắt trong lúc trò chuyện là phép lịch sự, quay đi chỗ khác giống như bịt tai khi người khác đang nói. Người Điếc cũng hay nhận xét thẳng hơn người nghe, chẳng hạn khen hay chê ngoại hình một cách tự nhiên. Đó không phải thô lỗ mà là thói quen của một ngôn ngữ trực quan, nơi mọi thứ nhìn thấy đều được gọi tên rõ ràng.
Chào tạm biệt rất lâu
Một câu đùa quen thuộc trong cộng đồng: người Điếc chào tạm biệt mất nửa tiếng. Lý do có thật: trước thời điện thoại có gọi video, gặp được nhau là quý, chia tay rồi chưa biết bao giờ mới gặp lại, nên ai cũng tranh thủ kể thêm chuyện ở cửa.
Vỗ tay bằng mắt
Trong các buổi biểu diễn của người Điếc, khán giả thường giơ hai tay lên cao và xoay cổ tay, xoè ngón, thay cho tiếng vỗ tay. Cách vỗ tay này để người trên sân khấu nhìn thấy được.
Nhìn Điếc như một bản sắc, không chỉ như bệnh
Trong y học, mất thính lực được mô tả bằng mức độ, nguyên nhân, cách hỗ trợ. Đó là một góc nhìn cần thiết, nhất là khi một người mới bị nghe kém và cần được khám. Nhưng với cộng đồng Điếc, chỉ nhìn qua góc y học thì thiếu. Nhiều người Điếc không thấy mình "hỏng" cần sửa; họ thấy mình là một nhóm ngôn ngữ thiểu số sống giữa đa số dùng tiếng nói.
Từ đó có một khái niệm được bàn nhiều trong giới nghiên cứu: "Deaf gain", tạm hiểu là cái được của người Điếc. Ý là sống bằng mắt cũng mang lại những điều đáng giá: một ngôn ngữ giàu hình ảnh, khả năng giao tiếp xuyên biên giới bằng điệu bộ nhanh hơn, cách tổ chức không gian sống thoáng và nhiều ánh sáng. Không ai buộc phải đồng ý hết, nhưng hiểu góc nhìn này giúp người nghe bớt thói quen thương hại.
Hai góc nhìn không nhất thiết loại trừ nhau. Có người Điếc dùng máy trợ thính hoặc cấy ốc tai điện tử mà vẫn gắn bó với ngôn ngữ ký hiệu. Có gia đình chọn đường khác. Điều cộng đồng mong là lựa chọn được tôn trọng, và đứa trẻ Điếc không bị lấy mất ngôn ngữ trong những năm đầu đời.
CODA và những người đứng giữa hai thế giới
CODA là chữ viết tắt tiếng Anh của "con của người lớn Điếc": những người nghe được nhưng có bố mẹ là người Điếc. Nhiều người trong số họ lớn lên với ngôn ngữ ký hiệu là tiếng mẹ đẻ, và từ nhỏ đã phải làm "phiên dịch" cho bố mẹ ở chợ, ở trường, ở bệnh viện. Đó là trải nghiệm vừa gắn bó vừa nặng nề, vì một đứa trẻ không nên phải dịch những chuyện của người lớn.
Câu chuyện của CODA nhắc người nghe một điều: người Điếc cần thông dịch viên chuyên nghiệp ở những nơi quan trọng, chứ không nên trông vào con cái hay người quen dịch giùm. Chữ CODA cũng trở nên quen thuộc với khán giả thế giới nhờ bộ phim cùng tên năm 2021, kể về cô con gái nghe được trong một gia đình Điếc.
Tìm hiểu văn hoá Điếc thế nào cho đúng
- Đến các sự kiện mở của người Điếc. Các câu lạc bộ người Điếc ở thành phố lớn hay có buổi giao lưu, biểu diễn, đặc biệt dịp cuối tháng 9.
- Nghe người Điếc kể về chính mình. Nhiều người Điếc chia sẻ trải nghiệm bằng video có phụ đề; xem từ họ thay vì từ người nói hộ.
- Đừng biến người Điếc thành câu chuyện cảm động. Một người Điếc đi làm, nấu ăn, nuôi con là chuyện bình thường, không phải "vượt lên số phận".
- Hỏi khi không chắc. Muốn gọi ai đó thế nào, muốn giao tiếp bằng cách nào, cứ hỏi. Hỏi bằng cách viết ra giấy cũng được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chữ Điếc lại được viết hoa?
Viết hoa "Điếc" là để chỉ cộng đồng người dùng ngôn ngữ ký hiệu và chia sẻ văn hoá chung, giống cách viết hoa tên một cộng đồng ngôn ngữ. Quy ước này bắt nguồn từ đề xuất của nhà ngôn ngữ học James Woodward năm 1972 trong tiếng Anh. Khi chỉ nói tình trạng không nghe được, có thể viết thường.
Gọi là người khiếm thính hay người Điếc thì đúng?
Cả hai đều lịch sự. "Người khiếm thính" trung tính, hay dùng trong văn bản; "người Điếc" là tên nhiều người trong cộng đồng tự chọn. Cách tốt nhất là hỏi người đó thích được gọi thế nào.
Vì sao không nên nói câm điếc?
Vì phần lớn người Điếc không câm: họ có ngôn ngữ ký hiệu, nhiều người vẫn phát âm và nói được. Chữ "câm" gợi ý họ không có ngôn ngữ, điều này sai và gây tổn thương.
Văn hoá Điếc là gì?
Là những thói quen, giá trị và quy ước chung của cộng đồng người Điếc, hình thành từ việc sống bằng thị giác. Ví dụ: gọi nhau bằng cách chạm vai hay bật tắt đèn, đặt tên ký hiệu cho nhau, giữ ánh mắt khi trò chuyện, vỗ tay bằng cách giơ tay xoay cổ tay.
CODA nghĩa là gì?
CODA là viết tắt tiếng Anh chỉ người nghe được có bố hoặc mẹ là người Điếc. Nhiều CODA dùng ngôn ngữ ký hiệu như tiếng mẹ đẻ và từ nhỏ đã phải phiên dịch cho gia đình.
