Không, ngôn ngữ ký hiệu không giống nhau khắp thế giới. Mỗi cộng đồng Điếc tự hình thành ngôn ngữ của mình, nên mỗi nước có ít nhất một ngôn ngữ ký hiệu riêng, nhiều nước có vài ngôn ngữ; theo Liên đoàn Người Điếc Thế giới (WFD), trên thế giới có hơn 300 ngôn ngữ ký hiệu. Thứ gần với "ký hiệu chung" nhất là Ký hiệu Quốc tế, nhưng đó là cách giao tiếp dùng trong hội nghị, không phải tiếng mẹ đẻ của ai.
Vì sao không có một ngôn ngữ ký hiệu chung
Câu hỏi này xuất phát từ một hình dung rất phổ biến: ký hiệu là vẽ bằng tay, mà hình ảnh thì ai cũng hiểu, vậy chắc cả thế giới ký giống nhau. Thực tế ngôn ngữ ký hiệu ra đời theo đúng cách tiếng nói ra đời: ở đâu có một nhóm người Điếc sống gần nhau, gặp nhau thường xuyên, ở đó một ngôn ngữ dần thành hình. Không có ai ngồi thiết kế rồi phát cho cả thế giới.
Ngay cả những ký hiệu nhìn có vẻ "tả hình" cũng khác nhau giữa các nước. Ký hiệu cho "cây" ở nước này có thể tả thân cây với cánh tay dựng đứng và ngón tay xoè như tán lá, nước khác lại tả bằng cách vẽ hình tán lá trong không khí. Cả hai đều có lý, nhưng là hai lựa chọn khác nhau. Còn những khái niệm trừu tượng như "thứ Ba", "chính phủ", "hy vọng" thì gần như không có cách nào đoán được.
Liên đoàn Người Điếc Thế giới ước tính có khoảng 70 triệu người Điếc trên thế giới. Họ sống ở các quốc gia khác nhau, nói các ngôn ngữ ký hiệu khác nhau, và cũng gặp khó khi giao tiếp với người Điếc nước khác, dù thường làm quen nhanh hơn người nghe.
Cùng nói tiếng Anh nhưng ký hiệu khác hẳn
Ví dụ hay được dẫn nhất là Anh và Mỹ. Người nghe ở hai nước hiểu nhau dễ dàng, nhưng ngôn ngữ ký hiệu Anh (BSL) và ngôn ngữ ký hiệu Mỹ (ASL) thuộc hai "họ" khác nhau, từ vựng khác phần lớn. Ngay bảng chữ cái ngón tay cũng khác: ASL đánh vần bằng một tay, BSL đánh vần bằng hai tay.
Ngược lại, ASL lại có họ hàng gần với ngôn ngữ ký hiệu Pháp. Đầu thế kỷ 19, ông Thomas Hopkins Gallaudet, một người Mỹ, sang châu Âu tìm cách giáo dục trẻ Điếc và đưa về Mỹ một thầy giáo Điếc người Pháp là Laurent Clerc. Năm 1817, hai người lập trường dạy trẻ Điếc ở Hartford, bang Connecticut. Ký hiệu Pháp do Clerc mang sang hoà với các ký hiệu sẵn có của người Điếc Mỹ, trong đó có ký hiệu của cộng đồng đảo Martha's Vineyard, dần thành ASL.
Câu chuyện này cho thấy họ hàng của ngôn ngữ ký hiệu đi theo con đường của trường học và người thầy, không theo con đường của tiếng nói. Ngôn ngữ ký hiệu Anh, Úc và New Zealand thì lại gần nhau, đến mức giới nghiên cứu hay gộp chung thành một họ.
| Cặp nước | Tiếng nói | Ngôn ngữ ký hiệu |
|---|---|---|
| Anh và Mỹ | Cùng tiếng Anh | Khác họ, khó hiểu nhau |
| Mỹ và Pháp | Khác hẳn | Có họ hàng, chung nguồn từ thế kỷ 19 |
| Anh, Úc, New Zealand | Cùng tiếng Anh | Cùng một họ, khá gần nhau |
| Việt Nam và Pháp | Khác hẳn | Nhiều nhà nghiên cứu ghi nhận có ảnh hưởng lịch sử, nhưng nay là hai ngôn ngữ khác nhau |
Những ngôn ngữ ký hiệu sinh ra trong một ngôi làng
Không phải ngôn ngữ ký hiệu nào cũng gắn với trường học hay thành phố. Ở một số nơi, khi tỉ lệ người Điếc bẩm sinh cao bất thường do di truyền, cả làng, cả người nghe lẫn người Điếc, cùng dùng một ngôn ngữ ký hiệu chung. Giới nghiên cứu gọi đó là ngôn ngữ ký hiệu làng.
Đảo Martha's Vineyard
Trên hòn đảo này ở bang Massachusetts, Mỹ, từ thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 20, tỉ lệ người Điếc cao hơn nhiều so với nơi khác. Kết quả là ngôn ngữ ký hiệu được dùng rộng rãi, người nghe trên đảo cũng ký với nhau, kể cả khi không có người Điếc ở đó. Ngôn ngữ ký hiệu của đảo về sau mai một khi người dân phân tán và tỉ lệ người Điếc giảm.
Làng Al-Sayyid ở Israel
Trong một cộng đồng người Bedouin ở miền nam Israel, một ngôn ngữ ký hiệu mới hình thành chỉ trong vài thế hệ gần đây. Các nhà ngôn ngữ học quan tâm đặc biệt vì có thể quan sát một ngôn ngữ đang hình thành trật tự câu ngay trước mắt.
Ngôn ngữ ký hiệu Nicaragua
Đây là trường hợp nổi tiếng nhất. Cuối thập niên 1970 và đầu thập niên 1980, Nicaragua mở các trường dành cho trẻ Điếc ở thủ đô Managua. Trước đó trẻ Điếc sống rải rác, mỗi em chỉ có vài ký hiệu tự chế trong nhà. Khi được tụ lại, các em nhanh chóng tạo ra một cách giao tiếp chung, và lớp trẻ nhỏ hơn vào sau lại làm nó phong phú, có quy tắc hơn. Các nhà nghiên cứu theo dõi nhiều năm và coi đây là bằng chứng hiếm hoi về một ngôn ngữ ra đời gần như từ con số không.
Những trường hợp này cho thấy một điều chung: ở đâu có trẻ em Điếc được gặp nhau, ở đó ngôn ngữ ký hiệu sẽ mọc lên. Con người cần ngôn ngữ đến mức nếu không nghe được thì sẽ tạo ra ngôn ngữ bằng mắt.
Ký hiệu Quốc tế: dùng khi người Điếc các nước gặp nhau
Ở các đại hội của WFD, ở Deaflympics, ở các hội nghị quốc tế, người Điếc từ nhiều nước cần một cách nói chung. Họ dùng Ký hiệu Quốc tế, trong tiếng Anh gọi là International Sign. Nó không phải một ngôn ngữ hoàn chỉnh có người bản ngữ, mà giống một cách giao tiếp linh hoạt, vay ký hiệu dễ hiểu từ nhiều ngôn ngữ, tận dụng tối đa điệu bộ, nét mặt và cách tả hình trong không gian.
Ký hiệu Quốc tế hoạt động được vì ngôn ngữ ký hiệu các nước tuy khác từ vựng nhưng có nhiều điểm chung về ngữ pháp: đều dùng không gian để chỉ người và vật, đều dùng nét mặt mang ngữ pháp, đều có lối tả hình bằng tay. Người Điếc quen những công cụ này nên thường "bắt sóng" với nhau nhanh hơn hai người nghe không chung tiếng nói. Tuy vậy, để bàn chuyện phức tạp như luật pháp hay y khoa, họ vẫn cần thông dịch viên chuyên nghiệp.
Cần phân biệt Ký hiệu Quốc tế với các dự án "ngôn ngữ ký hiệu nhân tạo" như từng thấy trong lịch sử. Phần lớn những dự án do người ngoài cộng đồng thiết kế đều không sống được, vì ngôn ngữ chỉ sống khi có người dùng hằng ngày.
Có nên mong một ngôn ngữ ký hiệu chung cho cả thế giới?
Người nghe đôi khi thắc mắc: sao không thống nhất một ngôn ngữ ký hiệu cho tiện. Câu trả lời của cộng đồng Điếc khá rõ ràng: cũng như không ai đề nghị cả thế giới bỏ tiếng mẹ đẻ để nói chung một thứ tiếng, ngôn ngữ ký hiệu của mỗi nước là di sản văn hoá của người Điếc nước đó. Nó gắn với lịch sử trường học, với những câu chuyện, những câu đùa, những bài thơ ký hiệu mà dịch ra thứ khác là mất.
Lịch sử cũng có một bài học buồn. Ở nhiều nước, trong một thời gian dài sau năm 1880, trường học cấm học sinh Điếc dùng ký hiệu và ép học nói. Nhiều ngôn ngữ ký hiệu nhỏ bị mai một trong giai đoạn đó. Ngày nay một số ngôn ngữ ký hiệu làng vẫn đang có nguy cơ biến mất khi lớp trẻ chuyển sang ngôn ngữ ký hiệu quốc gia. Giới ngôn ngữ học coi đó là mất mát giống như mất một tiếng nói thiểu số.
Muốn tìm hiểu thêm về ngôn ngữ ký hiệu các nước
- So sánh vài ký hiệu cơ bản. Tra ký hiệu "cảm ơn", "nhà", "mẹ" trong từ điển ký hiệu Việt Nam rồi so với từ điển ký hiệu nước khác. Khác biệt sẽ hiện ra rất nhanh.
- Xem các buổi biểu diễn quốc tế của người Điếc. Các liên hoan nghệ thuật, thơ ký hiệu thường có nghệ sĩ nhiều nước. Để ý họ dùng Ký hiệu Quốc tế ra sao.
- Đọc về trường hợp Nicaragua. Đây là câu chuyện được kể trong nhiều sách phổ thông về ngôn ngữ học, dễ đọc và gợi nhiều suy nghĩ về cách con người tạo ra ngôn ngữ.
- Học ngôn ngữ ký hiệu nơi mình sống trước. Biết một ngôn ngữ ký hiệu rồi, học thêm ngôn ngữ thứ hai sẽ dễ hơn vì đã quen tư duy bằng không gian và nét mặt.
Câu hỏi thường gặp
Ngôn ngữ ký hiệu có phải là ngôn ngữ quốc tế không?
Không. Mỗi nước có ngôn ngữ ký hiệu riêng, có nước có nhiều hơn một; theo Liên đoàn Người Điếc Thế giới, toàn cầu có hơn 300 ngôn ngữ ký hiệu. Người Điếc nước này không tự động hiểu ngôn ngữ ký hiệu nước khác.
Ký hiệu Quốc tế là gì?
Ký hiệu Quốc tế là cách giao tiếp người Điếc dùng ở hội nghị, sự kiện thể thao quốc tế, vay từ nhiều ngôn ngữ ký hiệu và tận dụng điệu bộ dễ hiểu. Nó không phải ngôn ngữ mẹ đẻ của ai và không thay được ngôn ngữ ký hiệu quốc gia.
Vì sao người Anh và người Mỹ ký hiệu khác nhau?
Vì ngôn ngữ ký hiệu đi theo lịch sử cộng đồng Điếc chứ không theo tiếng nói. ASL chịu ảnh hưởng ngôn ngữ ký hiệu Pháp qua trường Hartford lập năm 1817, còn BSL phát triển riêng ở Anh. Hai ngôn ngữ khác nhau cả bảng chữ cái ngón tay.
Ngôn ngữ ký hiệu Nicaragua có gì đặc biệt?
Đó là một ngôn ngữ ký hiệu hình thành từ cuối thập niên 1970, khi trẻ Điếc ở Nicaragua lần đầu được tụ về các trường ở Managua. Các nhà nghiên cứu đã quan sát nó lớn lên qua từng lớp học sinh, nên đây là ví dụ hiếm về một ngôn ngữ ra đời trước mắt khoa học.
Người Điếc hai nước khác nhau có nói chuyện được với nhau không?
Thường là được ở mức cơ bản sau một lúc làm quen, nhờ dùng điệu bộ, tả hình và nét mặt. Nhưng để bàn chuyện phức tạp, họ cần học ngôn ngữ của nhau hoặc có thông dịch viên.
