Giao tiếp với người khiếm thính dễ hơn nhiều người nghĩ: gây chú ý đúng cách, đứng đối diện chỗ đủ sáng, nói rõ với tốc độ bình thường, và sẵn sàng chuyển sang viết, nhắn tin hay ký hiệu. Điều nên tránh nhất là la to, che miệng, nói qua người đi cùng thay vì nói với chính họ. Quan trọng hơn mọi mẹo: hỏi người đó muốn giao tiếp bằng cách nào.
Trước hết: người khiếm thính không giống nhau
"Người khiếm thính" là một nhóm rất rộng. Cách giao tiếp hợp lý phụ thuộc vào người cụ thể mình đang gặp:
- Người Điếc dùng ngôn ngữ ký hiệu: ngôn ngữ chính là ký hiệu; tiếng Việt viết là ngôn ngữ thứ hai, có người viết thạo, có người viết chưa quen.
- Người nghe kém dùng tiếng nói: còn nghe được một phần, nhiều người dùng máy trợ thính, đọc thêm khẩu hình để bù.
- Người cấy ốc tai điện tử: nghe được tiếng nói ở mức khác nhau tuỳ người, khó hơn nhiều ở nơi ồn.
- Người lớn tuổi nghe kém dần: thường khó nghe tiếng cao và phụ âm, nghe thấy tiếng nhưng không rõ chữ, nhất là khi nhiều người nói cùng lúc.
Vì vậy không có công thức chung cho tất cả. Một câu hỏi đơn giản như "Mình nói thế này có rõ không?", hay viết ra giấy "Bạn muốn mình viết hay nói?" thường giải quyết được hơn nửa vấn đề.
Bảng nhanh: nên và không nên
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Gây chú ý trước khi nói: vẫy tay trong tầm mắt, chạm nhẹ vai | Đứng sau lưng gọi to, vỗ mạnh hay giật áo |
| Đứng đối diện, mặt hướng về phía có ánh sáng | Đứng quay lưng ra cửa sổ, mặt chìm trong bóng tối |
| Nói rõ, tốc độ vừa phải, khẩu hình tự nhiên | La to, nói cực chậm, há miệng quá đà |
| Để miệng thông thoáng | Che miệng, nhai kẹo, nói khi đang quay đi |
| Diễn đạt lại bằng câu khác khi người kia chưa hiểu | Lặp lại đúng câu cũ mãi, rồi nói "thôi, không có gì" |
| Viết, nhắn tin, vẽ, chỉ vào vật khi cần | Ngại viết vì sợ mất thời gian |
| Nói chuyện trực tiếp với người khiếm thính, kể cả khi có phiên dịch | Nói "anh hỏi giùm chị ấy..." với người đi cùng |
| Báo trước khi đổi chủ đề | Nhảy chủ đề liên tục không báo |
Gây chú ý thế nào cho đúng
Người nghe quen gọi nhau bằng tiếng, nên phản xạ đầu tiên là gọi to hơn. Với người Điếc, tiếng gọi từ sau lưng không có tác dụng, còn chạm bất ngờ có thể làm giật mình. Cách thường dùng:
- Bước vào tầm nhìn của họ rồi vẫy tay nhẹ.
- Chạm nhẹ vào vai hoặc cánh tay trên, không chạm mặt, đầu, lưng.
- Gõ nhẹ xuống bàn để mặt bàn rung, khi ngồi cùng bàn.
- Trong phòng đông, bật tắt đèn một hai lần để báo cả nhóm.
Nếu người đó đang mải làm việc, hãy chờ ánh mắt của họ trước khi bắt đầu nói hay ký. Nói khi họ chưa nhìn là nói vào khoảng không.
Vì sao la to không giúp gì
La to là sai lầm phổ biến nhất, kể cả với người lớn tuổi trong nhà. Có vài lý do:
- Với người Điếc nặng, tiếng to hơn vẫn không thành tiếng nói rõ ràng. Họ dựa vào mắt, và khi la, khuôn miệng bị méo đi, đọc khẩu hình còn khó hơn.
- Với người dùng máy trợ thính, tiếng quá to có thể bị méo, chói, khó chịu.
- Với người lớn tuổi nghe kém, cái thiếu thường là độ rõ của phụ âm chứ không phải độ to. La lên làm nguyên âm to thêm, phụ âm vẫn mờ.
- La to làm người xung quanh chú ý, khiến người khiếm thính ngại ngùng, và giọng la nghe như đang bực bội.
Cách hiệu quả hơn: tiến lại gần, giảm tiếng ồn xung quanh (tắt ti vi, ra chỗ yên), nói rõ từng chữ ở giọng hơi to hơn bình thường một chút, và đổi sang câu ngắn, từ quen.
Từng tình huống cụ thể
Ở quầy bán hàng, quầy dịch vụ
Khi khách ra dấu là không nghe được, nhân viên có thể quay màn hình máy tính tiền về phía khách, viết giá ra giấy, hay dùng điện thoại gõ chữ to. Tránh tháo khẩu trang ra rồi nói to qua tấm kính; hãy viết. Thao tác chỉ, gật, ra dấu số bằng ngón tay cũng hữu ích, miễn là kiên nhẫn.
Ở cơ sở y tế
Đây là nơi hiểu sai có thể gây hại thật. Người khiếm thính có quyền được giải thích rõ chẩn đoán, cách dùng thuốc, lịch tái khám. Nếu người bệnh dùng ngôn ngữ ký hiệu, nên ưu tiên thông dịch viên chuyên nghiệp hoặc gọi video với thông dịch viên, không trông vào con cái nhỏ dịch giùm. Hướng dẫn quan trọng nên được viết ra giấy để mang về. Đừng gọi tên chờ khám bằng loa rồi bỏ qua khi người đó không đứng dậy; hãy hỏi trước cách báo cho họ, chẳng hạn ra tận chỗ ngồi hay nhắn tin.
Trong cuộc họp, lớp học
- Xếp chỗ để người khiếm thính nhìn được mặt mọi người, ví dụ bàn hình chữ U hay vòng tròn.
- Mỗi lần chỉ một người nói; người nói giơ tay trước để người khiếm thính biết nhìn về đâu.
- Gửi tài liệu, chương trình trước buổi họp; ghi tóm tắt kết luận ra văn bản.
- Nếu chiếu video, bật phụ đề. Nếu họp trực tuyến, bật chức năng phụ đề tự động hoặc có người ghi nhanh vào khung chat; nhớ rằng phụ đề tự động vẫn có lỗi.
- Khi có thông dịch viên ký hiệu, chừa cho họ chỗ đứng sáng, gần người nói, và nói chậm hơn một chút để họ kịp dịch.
Liên lạc từ xa
Gọi điện thoại thoại là kênh khó nhất. Với người Điếc, nhắn tin và gọi video thường là lựa chọn tốt; gọi video cho phép ký hiệu trực tiếp. Doanh nghiệp, cơ quan có số đường dây nóng nên có thêm kênh nhắn tin hay địa chỉ thư điện tử, để người khiếm thính không bị bỏ ngoài.
Trong tình huống khẩn cấp
Khi có báo cháy, sơ tán, đừng giả định mọi người đều nghe thấy chuông. Trong cơ quan, nhóm bạn, hàng xóm có người Điếc, nên thoả thuận trước ai sẽ báo cho họ và báo bằng cách nào, chẳng hạn chạm vai và chỉ hướng lối thoát.
Khi chưa hiểu nhau
Hiểu nhầm là chuyện bình thường, cả hai phía đều gặp. Vài nguyên tắc giữ cho cuộc trò chuyện không bị đứt:
- Đừng giả vờ hiểu. Gật đầu cho qua là cách nhanh nhất để hiểu sai. Cứ hỏi lại, hoặc nói "mình chưa hiểu, viết ra được không".
- Đổi cách nói thay vì lặp lại. Một số từ rất khó đọc trên môi; đổi "thứ Sáu" thành "ngày mai", đổi con số thành viết ra.
- Kiểm tra thông tin quan trọng. Giờ hẹn, địa chỉ, số tiền nên viết ra hoặc nhắn tin, rồi nhờ người kia xác nhận lại.
- Đừng bỏ người khiếm thính ra ngoài cuộc vui. Khi cả nhóm cười vì một câu nói, hãy tóm lại cho họ biết vì sao. "Thôi, không quan trọng đâu" là câu người khiếm thính nghe nhiều nhất và ghét nhất.
Học vài ký hiệu cơ bản
Không cần thạo ngôn ngữ ký hiệu mới giao tiếp được, nhưng vài ký hiệu như "xin chào", "cảm ơn", "xin lỗi", "đợi một chút", "bạn tên gì" sẽ làm người Điếc thấy được tôn trọng. Học từ người Điếc hoặc các lớp do người Điếc dạy, vì ký hiệu khác nhau theo vùng. Cũng nên học bảng chữ cái ngón tay để đánh vần tên mình khi tự giới thiệu.
Với người thân lớn tuổi nghe kém: khi nào cần đi khám
Nhiều gia đình quen dần với việc nói to cho ông bà nghe mà quên rằng nghe kém cũng cần được kiểm tra. Mất thính lực không được hỗ trợ có thể khiến người lớn tuổi ngại nói chuyện, thu mình. Nên đưa người thân đi khám tai mũi họng hoặc đo thính lực khi:
- Nghe kém đột ngột, nhất là ở một bên tai: cần đi khám ngay, càng sớm càng tốt.
- Ù tai một bên kéo dài, hoặc ù tai kèm chóng mặt.
- Đau tai, chảy dịch, mủ hay máu ở tai; sốt kèm đau tai.
- Thường xuyên hỏi lại, bật ti vi to hơn hẳn người khác, không nghe được ở nơi đông người.
Đừng tự mua máy khuếch đại âm thanh trôi nổi thay cho máy trợ thính được đo và chỉnh bởi cơ sở y tế. Bác sĩ tai mũi họng sẽ xác định nguyên nhân và hướng hỗ trợ phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao gọi người Điếc khi họ không nhìn mình?
Bước vào tầm mắt của họ rồi vẫy tay, hoặc chạm nhẹ vào vai hay cánh tay trên. Khi ngồi cùng bàn có thể gõ nhẹ mặt bàn; trong phòng đông có thể bật tắt đèn. Tránh vỗ mạnh, kéo áo hay chạm vào đầu.
Nói chuyện với người khiếm thính có nên nói to không?
Không nên la to. Tiếng la làm méo khẩu hình, khó đọc môi hơn và có thể gây chói với người dùng máy trợ thính. Hãy đến gần, giảm tiếng ồn xung quanh và nói rõ ở tốc độ vừa phải.
Khi có thông dịch viên thì nên nhìn ai?
Nhìn và nói trực tiếp với người khiếm thính, dùng "bạn", "anh", "chị" như nói với họ. Thông dịch viên chỉ chuyển lời; không nên nói kiểu "chị hỏi giùm anh ấy...".
Viết ra giấy có làm người Điếc phật lòng không?
Thường là không, nhiều người còn thấy dễ chịu vì rõ ràng. Nhưng nên nhớ tiếng Việt viết là ngôn ngữ thứ hai của nhiều người Điếc, nên viết câu ngắn, từ quen, tránh chữ viết tắt.
Không biết ngôn ngữ ký hiệu thì giao tiếp với người Điếc thế nào?
Kết hợp viết, nhắn tin, chỉ vào vật, điệu bộ tự nhiên và nét mặt. Hỏi họ muốn trao đổi bằng cách nào. Học thêm vài ký hiệu chào hỏi sẽ giúp cuộc trò chuyện ấm áp hơn.
