Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam là ngôn ngữ tự nhiên của cộng đồng người Điếc ở Việt Nam, có từ vựng và ngữ pháp riêng, không phải tiếng Việt được "dịch ra tay". Câu được tạo bằng hình dạng bàn tay, chuyển động, vị trí trong không gian và nét mặt cùng lúc. Người nghe học nó cũng giống học một ngoại ngữ: phải học cả cách nghĩ của câu, không chỉ thuộc từng ký hiệu.
Ngôn ngữ ký hiệu là gì, và không phải là gì
Nhiều người vẫn nghĩ ngôn ngữ ký hiệu là điệu bộ, là diễn kịch không lời, hay là cách "chỉ trỏ" cho người không nghe được hiểu tạm. Hiểu như vậy là sai từ gốc. Điệu bộ thì ai cũng đoán được nghĩa; còn phần lớn ký hiệu thì người chưa học nhìn vào sẽ không đoán ra, giống như người không biết tiếng Nga nghe một câu tiếng Nga.
Bước ngoặt trong cách giới ngôn ngữ học nhìn ngôn ngữ ký hiệu đến từ Mỹ. Năm 1960, nhà ngôn ngữ học William Stokoe công bố công trình phân tích ngôn ngữ ký hiệu Mỹ (ASL), chỉ ra rằng mỗi ký hiệu có thể tách ra thành những thành phần nhỏ, kết hợp theo quy tắc, giống như âm vị trong tiếng nói. Các nghiên cứu sau đó ở nhiều nước đều đồng ý: ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ đầy đủ, nói được cả chuyện thường ngày lẫn chuyện trừu tượng.
Cũng cần phân biệt hai thứ hay bị gộp làm một:
- Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam: ngôn ngữ do chính người Điếc dùng với nhau, có trật tự câu và cách diễn đạt riêng.
- Tiếng Việt ký hiệu hoá: đánh từng ký hiệu theo đúng trật tự câu tiếng Việt, thường kèm nói miệng. Cách này từng được dùng ở một số lớp học, tiện cho người nghe dạy, nhưng với nhiều người Điếc lại khó theo, vì nó vay khung câu của một ngôn ngữ khác.
Năm thành phần làm nên một ký hiệu
Trong tiếng nói, "ba" và "bà" khác nhau chỉ ở thanh điệu. Trong ngôn ngữ ký hiệu, hai ký hiệu có thể khác nhau chỉ ở một thành phần: cùng hình bàn tay, cùng chuyển động nhưng đặt ở trán hay ở cằm là hai nghĩa khác. Giới nghiên cứu thường mô tả năm thành phần sau:
| Thành phần | Nghĩa là | Ví dụ dễ hình dung |
|---|---|---|
| Hình dạng bàn tay | Các ngón duỗi, co, khép, xoè ra sao | Nắm tay, xoè năm ngón, chỉ một ngón trỏ |
| Vị trí | Ký hiệu đặt ở đâu so với cơ thể | Trước trán, cạnh má, trước ngực, khoảng trống trước mặt |
| Chuyển động | Tay đi thẳng, xoay, lặp lại, chạm rồi tách | Một lần dứt khoát khác với lặp nhiều lần |
| Hướng lòng bàn tay | Lòng bàn tay quay lên, xuống, vào trong hay ra ngoài | Cùng hình tay nhưng úp hay ngửa cho nghĩa khác |
| Yếu tố không dùng tay | Nét mặt, lông mày, khẩu hình, tư thế đầu và vai | Lông mày nhướng khi hỏi, má phồng khi tả vật to |
Thành phần cuối cùng hay bị người mới học xem nhẹ nhất. Nét mặt trong ngôn ngữ ký hiệu không chỉ để bày tỏ cảm xúc mà còn mang ngữ pháp: nó cho biết câu đang là câu hỏi, câu phủ định hay câu điều kiện. Ký hiệu đúng tay mà mặt "đơ" thì người Điếc vẫn thấy câu thiếu, giống như nói tiếng Việt mà bỏ hết dấu.
Ngữ pháp: câu được xếp theo cách khác
Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam có những trật tự câu không trùng với tiếng Việt. Các tài liệu dạy và nghiên cứu thường nêu vài nét quen thuộc dưới đây. Cần nói rõ đây là xu hướng thường gặp; cách ký thực tế còn tuỳ vùng, tuỳ người ký và tuỳ ngữ cảnh.
Từ để hỏi và từ phủ định thường đứng cuối
Câu hỏi có từ để hỏi như "gì", "ở đâu", "bao nhiêu" thường đặt từ đó ở cuối câu, kèm nét mặt hỏi. Từ phủ định như "không", "chưa" cũng hay xuất hiện sau động từ, ở cuối câu, đi cùng cái lắc đầu.
Số lượng đứng sau danh từ
Trong tiếng Việt ta nói "ba con mèo"; trong ngôn ngữ ký hiệu, số đếm hay được đặt sau vật được đếm. Các từ chỉ loại như "con", "cái", "chiếc" của tiếng Việt thường không có ký hiệu riêng.
Thời gian đặt lên đầu
Ngôn ngữ ký hiệu ít biến đổi động từ theo thì. Thay vào đó, mốc thời gian ("hôm qua", "tuần sau", "năm ngoái") thường được ký trước, như một cái khung, rồi cả câu hiểu theo khung đó.
| Câu tiếng Việt | Trật tự ký hiệu hay gặp (minh hoạ) |
|---|---|
| Bạn tên gì? | BẠN TÊN GÌ (lông mày chau, mặt hỏi) |
| Nhà có ba con mèo. | NHÀ MÈO BA |
| Bạn không thích cà phê. | BẠN CÀ PHÊ THÍCH KHÔNG (lắc đầu) |
| Hôm qua mẹ đi chợ. | HÔM QUA MẸ ĐI CHỢ |
Quy ước viết chữ in hoa là cách giới nghiên cứu ghi lại ký hiệu trên giấy, gọi là "chú giải". Nó chỉ là nhãn, không phải bản dịch: một ký hiệu có thể gánh nghĩa của cả cụm từ tiếng Việt.
Không gian là một phần ngữ pháp
Khi kể chuyện có hai người, người ký có thể "đặt" người thứ nhất ở bên trái, người thứ hai ở bên phải khoảng không trước mặt. Từ đó, chỉ cần hướng tay về trái hay phải là biết đang nói về ai, như đại từ trong tiếng nói. Một số động từ còn chuyển động từ vị trí người này sang vị trí người kia, nên chỉ một động tác đã cho biết ai làm gì cho ai.
Ký hiệu mô tả
Ngôn ngữ ký hiệu có những hình tay đại diện cho một loại vật: một hình tay cho xe cộ, một hình tay cho người đứng, một hình tay cho vật dẹt. Người ký dùng chúng để tả cảnh: chiếc xe chạy lên dốc rồi quẹo, hai người đi ngược chiều rồi gặp nhau. Phần này rất giàu hình ảnh và là chỗ người nghe học lâu nhất mới thạo.
Bảng chữ cái ngón tay và dấu thanh
Bên cạnh ký hiệu từ, người Điếc Việt Nam còn dùng bảng chữ cái ngón tay: mỗi chữ cái một hình bàn tay. Vì tiếng Việt có chữ mang dấu phụ (ă, â, ê, ô, ơ, ư, đ) và năm dấu thanh, bảng chữ cái ngón tay tiếng Việt có thêm cách thể hiện những dấu này, thường bằng một chuyển động nhỏ của bàn tay sau chữ cái.
Đánh vần bằng ngón tay dùng cho tên riêng, địa danh, từ mới chưa có ký hiệu, hoặc khi hai bên chưa thống nhất ký hiệu nào. Nó không phải cách giao tiếp chính. Người Điếc đánh vần rất nhanh và đọc theo "hình" của cả từ chứ không dò từng chữ.
Mỗi vùng một giọng: phương ngữ ký hiệu
Giống như tiếng Việt có giọng Bắc, giọng Trung, giọng Nam, ngôn ngữ ký hiệu ở Việt Nam cũng có biến thể theo vùng. Các nhà nghiên cứu thường nhắc đến ba vùng ký hiệu lớn gắn với ba nơi có cộng đồng Điếc đông và lâu đời: Hà Nội, Hải Phòng và Thành phố Hồ Chí Minh. Khác biệt dễ thấy nhất nằm ở từ vựng: ký hiệu chỉ màu sắc, con số, tên tỉnh thành có thể khác hẳn giữa các vùng.
Về nguồn gốc, nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng ngôn ngữ ký hiệu ở Việt Nam có một phần ảnh hưởng từ ngôn ngữ ký hiệu Pháp, du nhập qua những trường dạy trẻ Điếc đầu tiên thời Pháp thuộc, rồi hoà với các ký hiệu bản địa mà người Điếc tự tạo trong gia đình và cộng đồng. Mức độ ảnh hưởng đến đâu vẫn còn được bàn, và cũng không có nghĩa là người Điếc Việt Nam hiểu được người Điếc Pháp.
Ngày nay, khi người Điếc gặp nhau nhiều hơn qua mạng, qua các hội thi và câu lạc bộ, các biến thể vùng có xu hướng xích lại, nhưng không vì thế mà cần "thống nhất bằng mệnh lệnh". Với cộng đồng Điếc, ký hiệu vùng cũng là một phần bản sắc, như giọng nói quê nhà.
Vị thế của ngôn ngữ ký hiệu trong luật
Luật Người khuyết tật năm 2010 của Việt Nam có nhắc đến ngôn ngữ ký hiệu trong phần giáo dục, theo hướng người khuyết tật nghe, nói được học bằng ngôn ngữ ký hiệu. Việt Nam cũng đã phê chuẩn Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền của người khuyết tật năm 2014. Công ước này xếp ngôn ngữ ký hiệu vào khái niệm "ngôn ngữ", yêu cầu các nước tạo điều kiện học ngôn ngữ ký hiệu và tôn trọng bản sắc ngôn ngữ của cộng đồng người Điếc.
Trên thực tế, khoảng cách giữa giấy và đời vẫn còn: thông dịch viên ngôn ngữ ký hiệu còn ít, chủ yếu tập trung ở thành phố lớn; nhiều dịch vụ công, bệnh viện, toà án chưa có người phiên dịch thường trực. Đó là lý do vì sao các câu lạc bộ người Điếc vẫn kiên trì vận động để ngôn ngữ của mình hiện diện nhiều hơn: trên bản tin truyền hình, trong lớp học, ở quầy dịch vụ.
Muốn học ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam thì bắt đầu từ đâu
Học ngôn ngữ ký hiệu là cách tôn trọng thiết thực nhất với người Điếc. Vài gợi ý cho người mới:
- Học với giáo viên Điếc. Người Điếc là người bản ngữ. Nhiều câu lạc bộ người Điếc ở các thành phố lớn mở lớp cho người nghe, do chính người Điếc dạy.
- Học theo câu, không chỉ theo từ. Từ điển ký hiệu giúp tra từ, nhưng thuộc vài trăm ký hiệu mà ghép theo trật tự tiếng Việt thì vẫn chưa nói được ngôn ngữ ký hiệu.
- Tập nét mặt ngay từ đầu. Đứng trước gương tập câu hỏi có, không và câu hỏi có từ để hỏi; để ý lông mày mình làm gì.
- Học ký hiệu vùng mình ở. Ký hiệu vùng nơi bạn sống sẽ giúp bạn nói chuyện được với người Điếc quanh mình.
- Xem người Điếc kể chuyện. Xem video người Điếc kể chuyện để quen nhịp và cách dùng không gian.
- Đừng ngại sai. Người Điếc thường rất kiên nhẫn với người nghe chịu học. Sai thì hỏi lại, ghi chú lại.
Một điều nên tránh: dùng ký hiệu như trò đùa, chế ký hiệu "cho vui" rồi lan truyền như thật, hoặc tự nhận là thông dịch viên khi mới học vài khoá. Phiên dịch ở bệnh viện, ở cơ quan công quyền là việc cần đào tạo bài bản, sai một ý có thể ảnh hưởng thật đến người Điếc.
Câu hỏi thường gặp
Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam có phải là tiếng Việt bằng tay không?
Không. Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam có từ vựng và ngữ pháp riêng, chẳng hạn từ để hỏi và từ phủ định thường đứng cuối câu, số đếm đứng sau danh từ. Đánh ký hiệu theo đúng trật tự câu tiếng Việt là một cách khác, gọi là tiếng Việt ký hiệu hoá.
Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam có mấy phương ngữ?
Các nhà nghiên cứu thường nhắc đến ba vùng ký hiệu chính gắn với Hà Nội, Hải Phòng và Thành phố Hồ Chí Minh. Khác biệt chủ yếu ở từ vựng như màu sắc, con số, địa danh. Người Điếc các vùng vẫn có thể trao đổi với nhau sau một thời gian làm quen.
Bảng chữ cái ngón tay tiếng Việt có dấu không?
Có. Bên cạnh các chữ cái, bảng chữ cái ngón tay tiếng Việt có cách thể hiện chữ có dấu phụ như ă, â, ơ, ư và năm dấu thanh, thường bằng một chuyển động nhỏ sau chữ cái. Đánh vần ngón tay chủ yếu dùng cho tên riêng và từ mới.
Vì sao khi ra ký hiệu phải dùng cả nét mặt?
Vì nét mặt mang một phần ngữ pháp. Lông mày, ánh mắt, cái lắc đầu cho biết câu là câu hỏi, câu phủ định hay câu kể. Ký hiệu đúng tay nhưng mặt không biểu cảm có thể khiến người Điếc hiểu sai ý.
Học ngôn ngữ ký hiệu mất bao lâu?
Giao tiếp chào hỏi đơn giản có thể học trong vài tuần. Để trò chuyện thoải mái thì cần nhiều tháng đến vài năm luyện thường xuyên với người Điếc, như học bất kỳ ngoại ngữ nào. Muốn làm phiên dịch thì cần đào tạo chuyên sâu.
