Con gì kêu ngoài kia ban đêm: cách nhận ra tiếng động vật quanh nhà

Ban đêm quanh nhà ở Việt Nam, những tiếng kêu hay gặp nhất là của dế, ếch nhái, cóc, tắc kè, thạch sùng, vài loài chim kêu đêm như cuốc, cú, bìm bịp, cùng chuột, dơi, mèo, chó. Muốn đoán con gì, hãy để ý bốn điều: tiếng đều liên tục hay thành chuỗi có đầu có cuối, trầm hay cao, phát ra từ đâu (dưới đất, trên mái, trên cây, trên trời) và vào mùa nào. Phần lớn tiếng lạ ban đêm đều có lời giải thích bình thường.

Vì sao ban đêm có nhiều tiếng kêu đến vậy

Rất nhiều loài quanh nhà hoạt động về đêm: chúng tránh nắng nóng, tránh chim săn mồi ban ngày, và tận dụng lúc côn trùng bay nhiều. Với những loài gọi bạn bằng tiếng, ban đêm còn có lợi vì ít tiếng ồn che lấp. Thêm vào đó, tai người lúc nằm yên trong bóng tối tập trung vào âm thanh hơn hẳn ban ngày, nên một tiếng nhỏ cũng trở nên rõ.

Cách tốt nhất để nhận ra "ai đang kêu" là đi từng bước, giống như bác sĩ khám bệnh: nghe kiểu tiếng, đoán vị trí, đối chiếu với mùa và thời tiết, rồi mới kết luận.

Bước 1: tiếng đều liên tục hay thành chuỗi

Tiếng đều, rả rích gần như không dứt

• Dế: "re re", "rích rích" trong trẻo, đều, từ bãi cỏ, chân tường. Dế trũi thì "rì rì" trầm, từ trong đất ẩm.
• Nhái bầu: "rét rét" khô, cao, ở mép nước, rất giống côn trùng.
• Cóc nhà: từng tràng rung "rè rè" kéo dài vài giây, nghỉ rồi lại kêu.

Tiếng thành chuỗi có đầu có cuối

• Tắc kè: mở đầu bằng tiếng lục cục rồi chuỗi "tắc kè, tắc kè" to, rõ, nhỏ dần ở cuối.
• Chim cuốc: "cuốc… cuốc… cuốc" đều đều, có khi kéo dài rất lâu, nghe từ bụi rậm ven ao, ruộng. Mùa hè cuốc kêu cả đêm.
• Bìm bịp: "bịp bịp bịp bịp" trầm, rỗng, dồn nhanh dần, thường lúc chạng vạng và rạng sáng, từ bụi tre, lùm cây rậm.
• Ếch đồng: "ộp ộp" từng tiếng rời, thành tràng ngoài ruộng, ao.

Tiếng ngắn, rời rạc

• Thạch sùng: "chặc chặc chặc" nhỏ, nhanh như tặc lưỡi, ngay trên tường, trần trong nhà.
• Cú: tiếng "ụt ụt", "cú… cú" trầm, cách quãng, từ cây cao hoặc mái nhà.
• Chuột: "chít chít" cao, kèm tiếng chạy sột soạt, gặm lạo xạo trên trần, trong kho.

Bước 2: tiếng đến từ đâu

Vị trí loại bớt được rất nhiều khả năng. Hãy tắt đèn, ngồi yên, xoay đầu nhẹ để hai tai bắt hướng.

Bước 3: mùa và thời tiết

• Đầu mùa mưa: rộ ễnh ương, ếch nhái, cóc, nhất là sau những trận mưa lớn.
• Mùa hè nóng ẩm: tắc kè, dế, chim cuốc kêu nhiều nhất, vì đây là mùa sinh sản của chúng.
• Mùa đông ở miền Bắc: dế, tắc kè, ếch nhái thưa hẳn; tiếng cú, tiếng chuột trở nên nổi bật hơn vì ít tiếng khác.
• Cuối thu: những đêm lặng, trên trời có thể nghe tiếng chim di cư gọi nhau "lít chít" khi bay ngang. Nhiều loài chim di cư bay ban đêm và giữ liên lạc với đàn bằng những tiếng kêu ngắn.

Những tiếng dễ làm người ta giật mình

Tiếng như trẻ con khóc ngoài ngõ

Thường là mèo vào mùa động dục: mèo cái gọi đực, mèo đực gầm gừ tranh nhau, tiếng kêu kéo dài, the thé, nghe rất giống trẻ khóc. Chỉ cần nhìn qua cửa sổ là thấy đôi mắt mèo phản chiếu ánh đèn.

Tiếng rít khàn trên nóc nhà

Thường là cú lợn, dân gian gọi là chim lợn vì tiếng rít khàn "khét… khét" giống tiếng lợn. Đây là loài cú săn chuột rất giỏi, có ích cho nhà nông. Quanh tiếng chim lợn có nhiều lời đồn đáng sợ, nhưng về sinh học, nó chỉ đang đi săn hoặc gọi bạn.

Tiếng "e e" thét lên rồi tắt

Một tiếng kêu thét cao, the thé từ bãi cỏ hay mép ao, nghe rồi tắt hẳn, có khi là tiếng ếch bị rắn ngoạm. Nhiều loài ếch phát tiếng kêu thất thanh khi bị bắt, khác hẳn tiếng gọi bạn. Người hay đi đồng ban đêm nghe tiếng này thường cẩn thận soi đèn kỹ chỗ mình đi.

Tiếng "chí chí" dưới mái tôn lúc chập tối

Thường là dơi trú dưới mái, khe ván, chuẩn bị bay ra kiếm ăn. Tiếng định vị của dơi phần lớn quá cao, tai người không nghe được; thứ ta nghe là những tiếng chí chí giao tiếp giữa các con trong đàn. Nếu sáng ra thấy phân nhỏ, khô rơi thành đống dưới một chỗ trên mái thì gần như chắc là có dơi ở. Không bắt dơi bằng tay không; muốn dơi đi chỗ khác thì bịt khe vào buổi tối sau khi cả đàn đã bay ra.

"Tiếng rắn kêu"

Rắn không có tiếng kêu như ếch hay chim. Nó chỉ phì hơi khi bị doạ. Nhiều câu chuyện "nghe rắn kêu" thật ra là tiếng tắc kè, tiếng ếch, tiếng cóc, hoặc tiếng ếch bị rắn bắt như vừa kể.

Ghi âm và nhờ người nhận loài

Đôi tai đôi khi không đủ, nhất là với tiếng mới nghe lần đầu. Vài cách đơn giản:

1. Ghi âm bằng điện thoại: đặt điện thoại hướng về phía tiếng, giữ yên, ghi ít nhất 30 giây đến một phút, nói nhỏ vào cuối bản ghi giờ, nơi, thời tiết.
2. Ghi chú kiểu tiếng bằng chữ: "chuỗi 7 tiếng, trầm, từ bụi tre, 21 giờ, sau mưa". Chữ giúp nhớ khi so sánh về sau.
3. Dùng ứng dụng nhận diện tiếng chim, tiếng ếch: loại ứng dụng này ngày càng nhiều, dùng tốt với chim, kém hơn với ếch nhái và côn trùng. Nên coi kết quả là gợi ý, không phải kết luận.
4. Hỏi người có chuyên môn: các nhóm, diễn đàn khoa học công dân về chim, lưỡng cư thường sẵn lòng giúp định loài từ bản ghi âm.

Góc nhìn hôm nay: lắng nghe mà vẫn an toàn

• Đi tìm tiếng kêu ban đêm thì luôn mang đèn pin, đi giày kín, nhìn kỹ chỗ đặt chân. Bờ ao, bụi rậm, đống gạch là nơi rắn hay trú.
• Không chọc vào tổ, hốc để tìm tắc kè, chuột, dơi bằng tay. Tắc kè cắn đau, chuột và dơi có thể mang mầm bệnh.
• Tiếng sột soạt trên trần, tiếng gặm trong tường kéo dài là lúc nên kiểm tra chuột, mối: chúng có thể cắn dây điện, phá gỗ.
• Côn trùng bay vào tai lúc ngủ: không ngoáy, không dùng que hay tăm bông móc, không tự nhỏ thứ gì vào tai; đến cơ sở tai mũi họng hoặc cấp cứu gần nhất để được lấy ra.

Lắng nghe ban đêm cũng là một thói quen dễ chịu. Lập một "bản đồ tiếng kêu" cho khu nhà mình theo mùa, mỗi năm so lại một lần, bạn sẽ thấy rõ khu vườn đang đổi thay ra sao: tiếng ếch thưa đi khi ao bị lấp, tiếng cuốc mất khi bụi rậm bị phát, hay ngược lại, một mảnh vườn mới trồng cây lại kéo về những tiếng gọi đã lâu không nghe.