Deaflympics và người Điếc trong thể thao, nghệ thuật, nghề nghiệp

Deaflympics là đại hội thể thao quốc tế dành riêng cho vận động viên Điếc, tổ chức lần đầu năm 1924 tại Paris, sớm hơn cả Paralympic nhiều thập kỷ. Ngoài sân thi đấu, người Điếc có mặt trong hội hoạ, âm nhạc, điện ảnh và hầu hết các nghề nghiệp. Cái họ cần thường không phải sự thương cảm mà là môi trường làm việc có tín hiệu nhìn thấy được và người cùng làm chịu giao tiếp.

Deaflympics: Thế vận hội của người Điếc

Tháng 8/1924, Paris tổ chức "Đại hội thể thao thầm lặng quốc tế", tập hợp vận động viên Điếc từ một số nước châu Âu. Người đứng ra vận động là Eugène Rubens-Alcais, một người Điếc Pháp, cùng các tổ chức thể thao người Điếc. Cũng năm 1924, tổ chức quản lý thể thao người Điếc quốc tế ra đời, ngày nay mang tên Uỷ ban Thể thao Người Điếc Quốc tế (ICSD).

Từ đó, đại hội được tổ chức định kỳ, trừ những năm chiến tranh gián đoạn. Đại hội mùa đông bắt đầu từ năm 1949. Tên gọi "Deaflympics" được dùng chính thức từ năm 2001, khi Uỷ ban Olympic Quốc tế chấp thuận cho dùng chữ ghép này.

Mốc thời gian chính

• 1924: đại hội đầu tiên ở Paris; tổ chức thể thao người Điếc quốc tế ra đời.
• 1949: đại hội mùa đông đầu tiên.
• 2001: chính thức dùng tên Deaflympics.
• Ngày nay: đại hội mùa hè và mùa đông được tổ chức luân phiên, mỗi loại thường bốn năm một lần, với các môn quen thuộc như điền kinh, bơi, bóng đá, bóng chuyền, cầu lông, bóng bàn, vật, judo.

Deaflympics khác Paralympic thế nào

Nhiều người nghĩ vận động viên Điếc thi đấu ở Paralympic. Thực tế Deaflympics là đại hội riêng, có lịch sử lâu hơn. Lý do không chỉ là truyền thống: vận động viên Điếc thi đấu ở các môn và thể thức gần như giống hệt vận động viên nghe, chỉ khác ở cách nhận tín hiệu. Điều họ cần là một môi trường thi đấu dùng tín hiệu nhìn thấy được và đồng đội, trọng tài giao tiếp được bằng ngôn ngữ ký hiệu.

Quy định tháo máy trợ thính và phần ngoài của ốc tai điện tử khi thi đấu nhằm bảo đảm mọi người ngang nhau, không ai có lợi thế nhờ thiết bị.

Thi đấu không cần tiếng súng

Thể thao của người nghe dựa vào âm thanh nhiều hơn ta tưởng: tiếng súng xuất phát, tiếng còi trọng tài, tiếng hô của đồng đội. Thể thao người Điếc chuyển tất cả sang thị giác:

• Xuất phát bằng đèn: trong điền kinh và bơi, hệ thống đèn đặt trước mặt hoặc dưới bục xuất phát thay cho tiếng súng.
• Trọng tài phất cờ: trong bóng đá, ngoài còi, trọng tài và trợ lý dùng cờ, tay để báo hiệu dừng trận; cầu thủ có thói quen liếc nhìn trọng tài thường xuyên hơn.
• Đồng đội ký hiệu: chiến thuật, đổi người, đánh dấu được trao đổi bằng ký hiệu, nhiều khi kín đáo đến mức đối thủ không đọc được.

Có một câu chuyện được kể nhiều trong lịch sử thể thao Mỹ: đội bóng bầu dục của Đại học Gallaudet, trường đại học của người Điếc ở Washington, vào khoảng năm 1894 đã đứng chụm thành vòng tròn trước mỗi pha bóng để che ký hiệu chiến thuật khỏi đội bạn cũng là người Điếc. Kiểu đứng chụm đó được cho là nguồn gốc của "huddle", nay là nét quen thuộc của môn bóng bầu dục Mỹ.

Người Điếc trong hội hoạ và âm nhạc

Lịch sử nghệ thuật có không ít người làm việc khi đã mất thính lực. Danh hoạ Tây Ban Nha Francisco Goya bị điếc sau một trận ốm nặng vào khoảng năm 1793, khi đã ngoài bốn mươi, và nhiều tác phẩm nổi tiếng nhất của ông ra đời sau đó. Nhà soạn nhạc Beethoven mất thính lực dần từ khoảng tuổi ba mươi; những tác phẩm cuối đời, trong đó có Bản giao hưởng số 9, được viết khi ông đã gần như không nghe được.

Hai trường hợp trên là người mất thính lực khi đã trưởng thành. Gần với văn hoá Điếc hơn là những nghệ sĩ lớn lên cùng sự im lặng. Nghệ sĩ bộ gõ người Scotland Evelyn Glennie mất gần hết thính lực từ khi còn là học sinh, vẫn trở thành nghệ sĩ độc tấu hàng đầu thế giới. Bà thường biểu diễn chân trần để cảm rung động của nhạc cụ qua sàn, và hay giải thích rằng nghe là một cảm nhận của cả cơ thể chứ không chỉ của tai.

Người Điếc cũng làm nên những loại hình nghệ thuật riêng, sinh ra từ ngôn ngữ ký hiệu: thơ ký hiệu, nơi vần điệu nằm ở hình bàn tay và nhịp chuyển động; kể chuyện bằng hình ảnh, nơi người kể "quay phim" bằng tay, chuyển từ cận cảnh sang toàn cảnh. Những tiết mục này nhiều khi khán giả nghe xem cũng hiểu và thích.

Người Điếc trên màn ảnh

Điện ảnh từng quen để diễn viên nghe đóng vai người Điếc. Phong trào người Điếc vận động nhiều năm để vai người Điếc được giao cho diễn viên Điếc, và đã có những cột mốc đáng nhớ:

• Marlee Matlin, nữ diễn viên Điếc người Mỹ, nhận giải Oscar nữ diễn viên chính năm 1987 với phim Children of a Lesser God.
• Troy Kotsur, diễn viên Điếc người Mỹ, nhận giải Oscar nam diễn viên phụ năm 2022 với phim CODA, bộ phim kể về cô con gái nghe được trong một gia đình Điếc.

Hai mốc này cách nhau 35 năm, cho thấy con đường của diễn viên Điếc còn dài. Nhưng chúng cũng giúp khán giả khắp nơi thấy rằng ngôn ngữ ký hiệu trên màn ảnh có thể đẹp, hài hước, đầy cảm xúc như bất kỳ ngôn ngữ nào.

Người Điếc đi làm: nghề gì cũng có

Không có "nghề dành cho người Điếc". Người Điếc làm thiết kế đồ hoạ, lập trình, kế toán, may mặc, làm bánh, pha chế, nhiếp ảnh, giảng dạy, nghiên cứu, nông nghiệp, sửa chữa máy móc và rất nhiều việc khác. Ở Việt Nam, nhiều thành phố có quán cà phê, tiệm bánh, xưởng thủ công có nhân viên Điếc; khách gọi món bằng thực đơn hình hoặc ký hiệu đơn giản, và nhiều người nghe lần đầu giao tiếp với người Điếc chính ở những nơi như vậy.

Rào cản lớn nhất thường nằm ở khâu tuyển dụng và giao tiếp, không phải ở năng lực:

• Phỏng vấn qua điện thoại thoại loại người Điếc ngay từ vòng đầu; nên có lựa chọn nhắn tin, thư điện tử hay gọi video.
• Họp hành chỉ bằng lời khiến người Điếc bỏ lỡ thông tin; ghi tóm tắt bằng văn bản, bật phụ đề khi họp trực tuyến.
• Tín hiệu an toàn chỉ bằng âm thanh, như chuông báo cháy, còi xe nâng, cần thêm đèn chớp hoặc người báo.
• Cơ hội thăng tiến bị giới hạn khi mọi người mặc định người Điếc "chỉ làm được việc tay chân".

Những điều chỉnh này phần lớn không tốn kém, và thường làm môi trường làm việc rõ ràng hơn cho cả người nghe.

Thể thao và nghệ thuật Điếc ở Việt Nam hôm nay

Trong nước, các câu lạc bộ người Điếc ở nhiều tỉnh thành thường tổ chức giải bóng đá, cầu lông, bóng bàn, bơi lội giữa các câu lạc bộ, đặc biệt dịp cuối tháng 9 hay dịp hè. Những giải này vừa là thi đấu vừa là ngày hội gặp gỡ, nơi người Điếc các vùng giao lưu ngôn ngữ ký hiệu của nhau. Các nhóm biểu diễn của người Điếc cũng có mặt trong các chương trình văn nghệ, với múa, kịch không lời, kể chuyện ký hiệu.

Muốn tìm hiểu thêm, người đọc có thể tìm xem các giải đấu, buổi biểu diễn do câu lạc bộ người Điếc tổ chức ở nơi mình sống, xem lại hai bộ phim có diễn viên Điếc kể trên, hoặc xem các bản ghi biểu diễn của nghệ sĩ bộ gõ Evelyn Glennie để hiểu thêm về "nghe bằng cả cơ thể".