Đi dạo lắng nghe, tiếng Anh là soundwalk, là đi bộ chậm qua một khu phố, một khu vườn hay bờ sông với mục đích duy nhất là nghe. Không tai nghe, không nói chuyện, chỉ chú ý xem quanh mình có những tiếng gì, từ đâu tới, thay đổi ra sao. Đây là cách luyện tai đơn giản nhất, không cần dụng cụ, và giúp nhận ra rất nhiều thứ mà ngày thường tai vẫn nghe nhưng đầu không để ý.
Nguồn gốc: một nhóm nhạc sĩ ở Vancouver
Ý tưởng đi bộ để nghe có từ rất lâu, nhưng thành một phương pháp có tên gọi là nhờ nhà soạn nhạc người Canada R. Murray Schafer. Cuối thập niên 1960, ông lập Dự án Cảnh quan âm thanh Thế giới (World Soundscape Project) tại Đại học Simon Fraser ở Vancouver. Nhóm của ông đi ghi âm, đo đạc và mô tả âm thanh của các thành phố, làng mạc, để hiểu một nơi chốn "nghe" như thế nào.
Năm 1977, Schafer xuất bản cuốn The Tuning of the World, phổ biến khái niệm cảnh quan âm thanh (soundscape): tổng thể những âm thanh của một nơi, giống như phong cảnh là tổng thể những gì nhìn thấy. Trước đó, ông đã soạn nhiều bài tập "làm sạch tai" cho học sinh, khuyến khích các em ngồi im và liệt kê những tiếng nghe được.
Một thành viên của nhóm, nhà soạn nhạc Hildegard Westerkamp, viết bài luận "Soundwalking" năm 1974, mô tả cách đi dạo lắng nghe như một hoạt động có chủ đích. Từ đó, đi dạo lắng nghe được dùng trong giáo dục âm nhạc, quy hoạch đô thị, nghiên cứu môi trường và cả trong lớp học của trẻ nhỏ.
Ba loại tiếng nên tìm khi đi
Schafer đưa ra một cách chia âm thanh rất dễ dùng ngoài thực địa. Mượn cách chia đó, người đi dạo có thể tự hỏi:
| Loại tiếng | Là gì | Ví dụ quanh ta |
|---|---|---|
| Âm nền | Tiếng luôn có mặt, nghe mãi nên không để ý | Tiếng xe máy rì rì xa xa, tiếng gió trong hàng cây, tiếng sóng ở làng biển |
| Tín hiệu | Tiếng nổi lên, cố ý để người khác chú ý | Tiếng còi, tiếng chuông xe đạp, tiếng gọi nhau |
| Âm dấu ấn | Tiếng đặc trưng chỉ nơi đó mới có | Tiếng đồng hồ lớn điểm giờ ở một quảng trường, tiếng mái chèo trên một bến sông, tiếng chợ cá lúc rạng sáng |
"Âm dấu ấn" được đặt tên theo kiểu "dấu ấn cảnh quan" của một vùng đất. Nhiều người đi dạo lắng nghe lần đầu mới nhận ra khu phố của mình có một âm dấu ấn riêng mà họ đã nghe hàng chục năm.
Cách đi dạo lắng nghe lần đầu
- Chọn đoạn đường ngắn, khoảng 15–30 phút đi chậm, có cả chỗ ồn và chỗ yên: một con phố, một khu chợ, rồi một góc công viên.
- Tháo tai nghe, cất điện thoại ở chế độ im lặng. Nếu đi nhóm, thống nhất không nói chuyện suốt đoạn đường.
- Đứng yên một phút ở điểm xuất phát. Đếm xem nghe được bao nhiêu tiếng khác nhau. Lần đầu nhiều người chỉ kể được bốn năm tiếng; một phút sau đã lên mười mấy.
- Đi chậm hơn bình thường, dừng lại ở vài điểm: góc phố, gốc cây lớn, đầu ngõ, bờ nước.
- Hỏi ba câu ở mỗi điểm dừng: Tiếng gần nhất là gì? Tiếng xa nhất là gì? Tiếng nào vừa xuất hiện, tiếng nào vừa tắt?
- Kết thúc bằng một phút đứng yên và so với lúc đầu.
- Ghi lại sau khi đi, không ghi trong lúc đi: liệt kê những tiếng còn nhớ, tiếng nào bất ngờ, tiếng nào dễ chịu, tiếng nào khó chịu.
Những bài tập nghe nên thử trên đường
Đi theo một tiếng
Chọn một tiếng, ví dụ tiếng một con chim đang hót hay tiếng nhạc từ một quán, rồi đi lại gần hay ra xa để nghe nó thay đổi. Tiếng nhỏ dần, các nốt cao mất trước, tiếng bị nhà cửa che khuất rồi lại hiện ra ở đầu ngõ khác.
Nghe mặt đất dưới chân
Bước chân trên gạch lát, trên sỏi, trên cỏ, trên lá khô, trên cầu gỗ cho tiếng khác nhau. Thử đi chậm, đi nhanh, đi nhẹ, để thấy tiếng của chính mình cũng là một phần cảnh quan âm thanh.
Bản đồ tiếng
Ngồi ở một điểm, vẽ một dấu chấm giữa tờ giấy là chỗ mình ngồi. Mỗi tiếng nghe được vẽ thành một hình nhỏ ở đúng hướng và khoảng cách cảm nhận được. Sau mười phút, tờ giấy thành một bản đồ tiếng của nơi đó. Đây là bài tập rất hợp với trẻ em và nhóm học sinh.
Tìm tiếng nhỏ nhất
Cố tìm tiếng nhỏ nhất có thể nghe được: tiếng lá rơi chạm đất, tiếng nước nhỏ giọt, tiếng côn trùng trong bụi cỏ. Bài tập này buộc tai "căng" ra và thường khiến người đi chậm lại hẳn.
Đi đâu, lúc nào: gợi ý ở Việt Nam
- Sáng sớm quanh hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội): tiếng người tập thể dục, tiếng chim trên hàng cây cổ thụ, rồi thành phố thức dậy dần theo từng lớp tiếng.
- Một buổi chợ quê: tiếng mặc cả, tiếng dao thớt, tiếng gà vịt trong lồng, tiếng xe đạp chở hàng. Chợ là nơi tín hiệu dày đặc nhất.
- Bờ sông Hương ở Huế lúc chiều hay bến Ninh Kiều ở Cần Thơ: tiếng nước vỗ, tiếng máy thuyền, tiếng gió trên mặt sông.
- Phố cổ Hội An (nay thuộc thành phố Đà Nẵng) lúc sáng sớm trước khi đông khách, rồi quay lại lúc tối để so.
- Vườn nhà, sân trường, công viên gần nhà: không cần đi xa. Cùng một chỗ nghe vào sáng, trưa, chiều, tối đã là bốn cảnh quan khác nhau.
Thời điểm có ý nghĩa không kém địa điểm. Sáng sớm và chập tối là hai lúc cảnh quan âm thanh đổi nhanh nhất, rất đáng để đứng một chỗ nghe trọn.
Lưu ý an toàn khi đi nghe
- Không nhắm mắt khi đang đi, nhất là trên phố có xe. Chỉ nhắm mắt khi đã đứng hoặc ngồi ở chỗ an toàn.
- Đi trên vỉa hè, qua đường đúng chỗ, vẫn để ý tiếng còi và tiếng xe như bình thường.
- Đi nhóm với trẻ em: luôn có người lớn đi đầu và đi cuối.
- Không đi vào khu vực công trường, bãi xe, đường ray để "nghe cho lạ".
- Tôn trọng người xung quanh: không ghi âm người lạ nói chuyện riêng, không đứng chắn lối đi.
Góc nhìn hôm nay: vì sao nên tập nghe chậm lại
Đi dạo lắng nghe không đòi hỏi kiến thức âm nhạc hay thiết bị gì. Nó chỉ đòi hỏi chậm lại và chú ý. Người tập đều đặn thường kể rằng họ nhận ra khu phố của mình rõ hơn: biết giờ nào xe rác qua, mùa nào ve kêu, cây nào có chim về. Giáo viên có thể dùng nó như một tiết học ngoài trời; gia đình có thể biến buổi đi bộ tối thành mười phút nghe trong im lặng.
Muốn đi sâu hơn, có thể tìm đọc về R. Murray Schafer và Hildegard Westerkamp, hoặc thử ghi âm lại cùng một con đường qua nhiều mùa để nghe nó thay đổi. Đó là bước tự nhiên tiếp theo của người đã quen đi dạo lắng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Soundwalk là gì?
Soundwalk, hay đi dạo lắng nghe, là đi bộ chậm qua một nơi với mục đích chính là nghe các âm thanh ở đó. Người đi không đeo tai nghe, không nói chuyện, dừng ở vài điểm để chú ý tiếng gần, tiếng xa và sự thay đổi của chúng.
Ai nghĩ ra phương pháp đi dạo lắng nghe?
Phương pháp gắn với nhà soạn nhạc người Canada R. Murray Schafer và Dự án Cảnh quan âm thanh Thế giới ở Đại học Simon Fraser từ cuối thập niên 1960. Thành viên Hildegard Westerkamp viết bài luận "Soundwalking" năm 1974.
Cảnh quan âm thanh (soundscape) nghĩa là gì?
Cảnh quan âm thanh là tổng thể những âm thanh của một nơi, giống như phong cảnh là tổng thể những gì nhìn thấy. Khái niệm này được phổ biến qua cuốn sách năm 1977 của R. Murray Schafer.
Đi dạo lắng nghe có hợp với trẻ em không?
Rất hợp, nếu có người lớn đi kèm và chọn đường an toàn. Trẻ có thể vẽ bản đồ tiếng, đếm số tiếng nghe được hay tìm tiếng nhỏ nhất. Không nên cho trẻ nhắm mắt khi đang đi trên đường có xe.
Đi dạo lắng nghe bao lâu là đủ?
Lần đầu chỉ cần 15–30 phút trên một đoạn đường ngắn có cả chỗ ồn và chỗ yên. Quan trọng là đi chậm, dừng lại nghe ở vài điểm, rồi ghi lại cảm nhận sau khi đi.
