Định vị bằng tiếng tặc lưỡi là kỹ thuật người khiếm thị tạo ra những tiếng "tắc" ngắn, sắc bằng lưỡi rồi lắng nghe tiếng vang dội lại từ xung quanh. Tiếng vang cho biết phía trước có vật gì, cách bao xa, to hay nhỏ, cứng hay mềm. Người nổi tiếng nhất với kỹ thuật này là Daniel Kish, người Mỹ, và các nghiên cứu cho thấy người sáng mắt cũng học được ở mức cơ bản.
"Cảm giác mặt": câu đố hàng trăm năm
Từ lâu, nhiều người mù đã kể rằng họ "cảm thấy" bức tường hay cái cột trước mặt dù chưa chạm vào. Có người mô tả như một áp lực nhẹ trên da mặt, trên trán. Vì vậy hiện tượng này từng được gọi là "cảm giác mặt" hay "thị giác bằng mặt", và có giả thuyết cho rằng da mặt cảm nhận được luồng khí hoặc nhiệt từ vật cản.
Câu đố được giải trong những năm 1940 tại Đại học Cornell ở Mỹ. Các nhà nghiên cứu cho người mù và người bị bịt mắt đi về phía một tấm chắn, thử lần lượt các điều kiện: che kín mặt, bịt tai, đi trên sàn trải thảm hay sàn cứng. Kết quả rõ ràng: che mặt không ảnh hưởng gì, nhưng bịt tai thì khả năng tránh vật cản mất hẳn. "Cảm giác mặt" thực chất là nghe: nghe tiếng bước chân, tiếng gậy dội lại từ vật cản, chỉ là người nghe không ý thức được mình đang dùng tai.
Tiếng tặc lưỡi làm việc thế nào
Âm thanh gặp vật cứng sẽ dội lại một phần. Tiếng vang mang theo ba loại thông tin chính:
- Thời gian trễ: vật càng xa, tiếng vang về càng muộn. Với vật cách vài mét, khoảng trễ chỉ vài phần trăm giây, quá ngắn để nghe thành hai tiếng tách rời, nhưng nó làm âm sắc của tiếng tặc lưỡi thay đổi, và tai luyện được sẽ nhận ra.
- Độ to và hướng: tiếng vang từ bên trái mạnh hơn ở tai trái. Hai tai so nhau để biết vật nằm hướng nào, giống như khi định hướng mọi âm thanh khác.
- Âm sắc: bức tường gạch trả tiếng vang sắc, rõ; bụi cây trả tiếng vang tơi, tán; tấm rèm vải hút gần hết. Từ đó đoán được vật cứng hay mềm, đặc hay thưa.
Vì sao lại là tiếng tặc lưỡi mà không phải tiếng vỗ tay hay tiếng gõ gậy? Tiếng tặc lưỡi bằng cách bật lưỡi khỏi vòm miệng rất ngắn, sắc, có nhiều tần số cao, và luôn phát ra từ cùng một chỗ, ngay giữa hai tai. Tiếng ngắn giúp tiếng gốc không đè lên tiếng vang; tiếng có nhiều tần số cao giúp nhận ra vật nhỏ; nguồn cố định giúp não "hiệu chỉnh" dễ. Hai tay thì được rảnh để cầm gậy hoặc làm việc khác.
Daniel Kish và những người dùng kỹ thuật này
Daniel Kish sinh năm 1966 ở California. Ông bị ung thư võng mạc từ khi còn rất nhỏ và mất cả hai mắt trước khi tròn hai tuổi. Theo lời kể của chính ông, ông tự tặc lưỡi để định hướng từ khi còn bé, không ai dạy. Lớn lên, ông học thạc sĩ về tâm lý học và giáo dục người khiếm thị, rồi lập một tổ chức phi lợi nhuận chuyên dạy kỹ thuật này cho trẻ em và người lớn khiếm thị ở nhiều nước. Ông gọi cách mình làm là "sonar ánh chớp", ví mỗi tiếng tặc lưỡi như một lần bật đèn flash ngắn trong bóng tối.
Ông nổi tiếng với hình ảnh tự đi bộ đường dài, đi xe đạp ở nơi vắng, nhưng chính ông và những người dạy kỹ thuật này đều nhấn mạnh: tiếng tặc lưỡi đi cùng gậy trắng chứ không thay gậy. Gậy cho biết mặt đất ngay dưới chân, bậc thềm, hố; tiếng vang cho biết thứ ở xa hơn và ở độ cao ngang người, như cành cây, biển quảng cáo, xe đỗ.
Não "nhìn" bằng tiếng vang?
Năm 2011, nhóm của nhà nghiên cứu Lore Thaler và Melvyn Goodale ở Canada công bố một nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng não của hai người mù dùng tiếng tặc lưỡi thành thạo. Khi họ nghe lại bản ghi tiếng tặc lưỡi kèm tiếng vang, vùng não thường xử lý hình ảnh ở người sáng mắt hoạt động rõ rệt, trong khi phần âm thanh nền không có tiếng vang thì không gây ra hoạt động đó. Người sáng mắt nghe cùng bản ghi thì không có hiện tượng này.
Kết quả này thường được tóm lại thành câu "họ nhìn bằng tai". Cách nói đó dễ nhớ nhưng hơi quá: chính xác hơn là não người mù tận dụng vùng vốn dành cho thị giác để xử lý thông tin không gian đến từ âm thanh. Đây là một ví dụ về khả năng thích nghi của não, và các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu tiếp.
Người sáng mắt có học được không
Có, ở mức cơ bản. Năm 2021, nhóm của Lore Thaler, lúc này ở Đại học Durham (Anh), công bố kết quả một khoá luyện khoảng 10 tuần cho cả người mù và người sáng mắt ở nhiều độ tuổi. Sau khoá, người tham gia cải thiện rõ khả năng phân biệt kích thước, hướng của vật và làm tốt hơn các bài định hướng di chuyển bằng tiếng tặc lưỡi. Người mù tham gia còn cho biết kỹ thuật này giúp họ tự tin và độc lập hơn khi đi lại.
Một bài tập nghe an toàn tại nhà
- Ngồi yên trong một phòng yên tĩnh, nhắm mắt.
- Nhờ người nhà cầm một cái khay, tấm bìa cứng hay cuốn sách to, giữ cách mặt mình khoảng ba bốn mươi phân, hoặc không giữ gì.
- Tự phát âm "sssss" kéo dài hoặc tặc lưỡi đều. Đoán xem có vật trước mặt hay không.
- Khi đã đoán đúng thường xuyên, thử đoán vật ở bên trái hay bên phải, gần hay xa.
Phần lớn người thử lần đầu đều ngạc nhiên vì nghe ra được tiếng "đục" đi khi có tấm bìa trước mặt. Chỉ tập khi ngồi yên, không nhắm mắt đi lại, để tránh va vấp.
Những điều kiện làm định vị khó hơn
| Điều kiện | Vì sao khó |
|---|---|
| Đường phố ồn, nhiều xe máy | Tiếng nền lớn át tiếng vang rất nhỏ |
| Mưa to, gió mạnh | Tiếng mưa, tiếng gió phủ lên toàn bộ dải tần |
| Vật mềm, thưa: rèm, lưới, hàng rào thưa | Phản xạ yếu, tiếng vang mờ |
| Vật nhỏ, mảnh: cột mảnh, dây chằng | Trả về rất ít âm thanh |
| Không gian rộng mênh mông | Tiếng vang về quá yếu hoặc quá muộn |
Với vỉa hè Việt Nam nhiều xe đỗ, hàng quán, cột điện và tiếng ồn, kỹ thuật này càng phải đi cùng gậy trắng và kỹ năng định hướng di chuyển được học bài bản.
Góc nhìn hôm nay: làm sao để giúp người khiếm thị đi lại
Định vị bằng tiếng vang nhắc rằng tai có thể làm được nhiều hơn ta tưởng, khi được luyện có chủ đích. Nó cũng nhắc người sáng mắt vài điều nhỏ khi đi chung đường với người khiếm thị: giữ vỉa hè thông thoáng, không để xe chắn lối đi có gạch dẫn hướng, và khi muốn giúp thì hỏi trước "anh/chị có cần giúp không", để người đó nắm khuỷu tay mình thay vì kéo tay họ đi.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể liên hệ các hội người mù ở địa phương, nơi thường có lớp định hướng di chuyển, hoặc đọc các bài báo khoa học phổ thông về nghiên cứu của nhóm Lore Thaler. Ở thiên nhiên, dơi và cá heo cũng định vị bằng tiếng vang, nhưng ở dải tần cao hơn tai người nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Người mù định vị bằng tiếng tặc lưỡi như thế nào?
Họ tặc lưỡi tạo tiếng "tắc" ngắn, sắc rồi nghe tiếng vang dội lại. Thời gian trễ, độ to ở hai tai và âm sắc của tiếng vang cho biết vật ở đâu, cách bao xa, cứng hay mềm. Kỹ thuật này thường đi cùng gậy trắng chứ không thay gậy.
Daniel Kish là ai?
Daniel Kish là người Mỹ, sinh năm 1966, mất cả hai mắt vì ung thư võng mạc khi còn rất nhỏ. Ông tự dùng tiếng tặc lưỡi để định hướng từ bé và sau này lập tổ chức phi lợi nhuận dạy kỹ thuật định vị bằng tiếng vang cho người khiếm thị.
Người sáng mắt có học định vị bằng tiếng vang được không?
Được, ở mức cơ bản. Một nghiên cứu năm 2021 ở Đại học Durham cho thấy sau khoảng 10 tuần luyện, cả người mù và người sáng mắt đều cải thiện rõ khả năng nhận biết kích thước, hướng của vật bằng tiếng tặc lưỡi.
"Cảm giác mặt" của người mù là gì?
Đó là cảm giác "biết" có vật cản phía trước mà nhiều người mù mô tả như áp lực trên mặt. Các thí nghiệm những năm 1940 ở Đại học Cornell chứng minh thật ra đó là khả năng nghe tiếng vang: bịt tai thì khả năng này mất, còn che mặt thì không ảnh hưởng.
Định vị bằng tiếng vang ở người khác dơi thế nào?
Dơi dùng tiếng siêu âm, tần số cao hơn tai người nghe được, nên nhận ra được côn trùng rất nhỏ. Người dùng tiếng tặc lưỡi nằm trong vùng tai người nghe được, đủ để nhận ra tường, cột, xe, cây nhưng khó với vật nhỏ và mảnh.
