Gõ tường, gõ gạch nghe tiếng bộp: cách tìm chỗ rỗng, chỗ bong

Gõ vào tường, sàn gạch hay trần rồi nghe tiếng là cách nhanh nhất để tìm chỗ rỗng, chỗ bong. Chỗ bám chắc cho tiếng "cộc" ngắn, đanh, tắt ngay; chỗ bị rỗng phía sau cho tiếng "bộp" trầm, hơi kéo dài, như gõ vào mặt trống. Thợ xây, kỹ sư cầu đường và cả kỹ thuật viên máy bay đều dùng nguyên lý này, gọi chung là phương pháp gõ nghe.

Vì sao chỗ rỗng kêu khác chỗ đặc

Khi gõ vào một viên gạch lát được trải vữa đầy, lực gõ truyền xuống lớp vữa rồi xuống nền bê tông. Cả khối dày và nặng đó gần như không rung, năng lượng bị hút đi rất nhanh. Tai nghe một tiếng ngắn, cứng, đanh.

Nếu dưới viên gạch có một khoảng trống, vì vữa không trải đầy hoặc gạch đã tách khỏi lớp vữa, thì chỉ còn viên gạch mỏng được giữ ở vài điểm. Nó rung tự do như mặt trống, tần số rung thấp hơn, kéo dài hơn. Khoảng không khí bên dưới còn khuếch đại thêm. Kết quả là tiếng "bộp", "bục" rỗng mà ai từng lát nhà đều quen.

Nguyên tắc chung rất đơn giản: lớp bên ngoài càng được đỡ chắc thì tiếng càng ngắn và đanh; càng hở thì tiếng càng trầm và ngân. Tai người nhạy với khác biệt này đến mức chỉ cần gõ qua một lượt là khoanh được vùng có vấn đề.

Gạch lát kêu bộp: nguyên nhân và cách kiểm

Gạch "bộp" là chuyện phổ biến ở nhà mới lẫn nhà cũ. Các nguyên nhân hay gặp:

• Vữa không trải đầy: thợ chỉ đắp vữa thành từng cục hoặc từng đường dưới viên gạch để làm nhanh, để lại các túi rỗng.
• Gạch giãn nở: nắng nóng, nền ẩm hay nước thấm khiến gạch và lớp nền co giãn khác nhau, lâu ngày tách ra.
• Thiếu khe giãn nở ở mép tường và giữa các mảng lớn, nên gạch bị ép đội lên.
• Nền lún nhẹ sau thời gian sử dụng.

Cách kiểm tại nhà: dùng cán gỗ của búa nhỏ, chìa khoá hoặc đồng xu, gõ nhẹ theo lưới, mỗi viên gạch gõ ở bốn góc và giữa. Đánh dấu bằng phấn những viên kêu rỗng. Nếu chỉ một góc nhỏ kêu bộp và gạch không lung lay, nhiều trường hợp có thể theo dõi thêm. Nếu cả mảng lớn kêu rỗng, gạch phồng lên hoặc có tiếng nứt lách tách, nên mời thợ đến kiểm tra vì gạch có thể bị đội vỡ, gây trượt ngã và đứt chân.

Tường trát bong, trần thạch cao và thanh xương

Tường vữa trát

Lớp vữa trát trên tường gạch có thể bong khỏi tường sau nhiều năm thấm ẩm. Mặt ngoài vẫn còn nguyên, sơn chưa bong, nhưng gõ vào nghe tiếng rỗng. Phát hiện sớm thì có thể đục bỏ phần bong và trát lại trước khi mảng vữa rơi xuống. Nhà cũ ở các đô thị lâu năm như Hà Nội, Huế hay Hải Phòng hay gặp tình trạng này ở chân tường, quanh ô cửa và dưới mái.

Vách và trần thạch cao

Vách thạch cao được bắt lên khung xương kim loại hoặc gỗ. Giữa hai thanh xương là khoảng rỗng, gõ nghe "bộp" rỗng; đúng chỗ có thanh xương, tiếng chắc và cao hơn. Thợ treo tranh, gắn kệ hay dùng cách gõ dọc tường để tìm thanh xương, vì vít bắt vào xương mới chịu lực. Khoảng cách các thanh xương thường đều nhau, nên tìm được một thanh là đoán được thanh kế tiếp.

Cửa gỗ, sàn gỗ

Cửa gỗ đặc gõ nghe chắc, nặng; cửa lõi rỗng hoặc lõi tổ ong nghe nhẹ, vang. Sàn gỗ bị phồng hay mất keo cũng kêu khác hẳn những tấm còn bám tốt.

Gõ nghe trong công trình lớn

Kỹ thuật này không chỉ là mẹo nhà cửa. Trong kiểm tra kết cấu, nó thuộc nhóm phương pháp không phá huỷ, tức là tìm khuyết tật mà không phải đục khoét.

• Mặt cầu bê tông: ở một số nước, kỹ sư kéo một dải xích sắt trên mặt cầu, hoặc gõ búa từng ô, để nghe chỗ bê tông bị tách lớp bên trong. Chỗ tách lớp kêu rỗng, đục khác hẳn chỗ còn liền khối. Cách làm này đã được đưa vào tiêu chuẩn kỹ thuật ở Hoa Kỳ.
• Đường hầm, tường chắn: kiểm tra định kỳ bằng búa gõ để tìm mảng bê tông có nguy cơ rơi.
• Vỏ máy bay bằng vật liệu composite: kỹ thuật viên dùng đồng xu hoặc búa gõ nhỏ chuyên dụng gõ lên bề mặt để tìm chỗ các lớp sợi bị tách nhau. Phương pháp này hay được gọi là "gõ đồng xu" trong ngành bảo dưỡng.
• Bánh xe tàu hoả: thời đường sắt hơi nước ở châu Âu, có những người làm nghề gõ bánh xe ở ga. Bánh lành gõ vào kêu ngân như chuông; bánh nứt kêu đục, rè. Ngày nay việc này được thay bằng thiết bị đo hiện đại hơn.

Điểm hay là các phương pháp tinh vi hơn như siêu âm hay chụp nhiệt cũng dựa trên cùng ý tưởng: chỗ rỗng làm sóng truyền khác chỗ đặc. Gõ nghe chỉ là phiên bản đơn giản nhất, dùng tai người làm máy thu.

So sánh các tiếng gõ thường gặp

Gõ đúng cách và giới hạn của tai

Muốn nghe ra khác biệt, nên chú ý mấy điều:

1. Dùng vật gõ cứng, nhỏ: cán búa, đồng xu, chìa khoá. Gõ bằng ngón tay quá mềm, tiếng nhỏ khó phân biệt.
2. Lực gõ đều nhau: gõ mạnh nhẹ thất thường thì tiếng to nhỏ thất thường, dễ nhầm.
3. Đi theo lưới: gõ có hệ thống, không nhảy cóc, để thấy ranh giới vùng rỗng.
4. Chọn lúc yên tĩnh: tiếng xe, quạt, máy lạnh át đi phần ngân của tiếng gõ.
5. So với chỗ chắc chắn tốt: gõ một chỗ biết chắc là đặc để làm mẫu, rồi so.

Tai người có giới hạn. Khuyết tật nằm quá sâu trong khối bê tông dày, hoặc vết nứt nhỏ, thì gõ không nghe ra. Kết luận "gõ thấy chắc" không có nghĩa là công trình chắc chắn an toàn.

An toàn khi tự kiểm tra

• Gõ nhẹ. Gõ mạnh lên gạch đang bộp có thể làm vỡ gạch, gạch ốp tường có thể rơi xuống.
• Không tự gõ kiểm tra trần nhà, ban công, mái hiên đang có vết nứt lớn hoặc đang võng xuống. Rời khỏi khu vực bên dưới và mời người có chuyên môn.
• Không leo cao một mình để gõ kiểm tra; dùng thang chắc và có người giữ.
• Khi gạch ốp mặt ngoài nhà cao tầng hoặc mảng vữa ban công kêu rỗng, đây là nguy cơ cho người đi bên dưới. Báo ban quản lý toà nhà hoặc chính quyền phường, xã nơi mình ở để được xử lý.

Góc nhìn hôm nay: tai thợ vẫn có chỗ đứng

Dù đã có máy siêu âm, máy chụp nhiệt và máy quét bê tông, phương pháp gõ nghe vẫn được dùng hằng ngày vì nó rẻ, nhanh, không cần điện, và cho kết quả ngay tại chỗ. Người thợ lành nghề nghe một lượt là biết nên đặt máy đo ở đâu. Nếu sắp nhận nhà mới hoặc nghiệm thu sàn vừa lát, việc đi một vòng gõ kiểm tra gạch là một bước đáng làm: đánh dấu các viên kêu bộp và đề nghị bên thi công xử lý trước khi bàn giao.

Cùng một nguyên lý gõ nghe này, từ thế kỷ 18, y học đã dùng để gõ lên ngực người bệnh, nghe chỗ phổi đầy hơi hay chỗ có dịch. Câu chuyện đó dẫn thẳng tới chiếc ống nghe của bác sĩ ngày nay.