Gõ dưa hấu nghe tiếng là cách chọn dưa có cơ sở thật, nhưng chỉ đúng một phần. Quả chín tới thường cho tiếng trầm, ấm, ngân như gõ vào trống nhỏ; quả còn non cho tiếng đanh, cao; quả quá chín hoặc bị úng ruột cho tiếng bịch, đục, tắt nhanh. Tiếng gõ chỉ nên là một trong ba bốn dấu hiệu, đi cùng vết nằm đất, cuống, vỏ và độ nặng tay.
Vì sao gõ vào vỏ lại nghe ra được bên trong
Quả dưa hấu là một khối gần tròn, vỏ cứng bọc lấy phần ruột chứa rất nhiều nước. Khi gõ nhẹ bằng đốt ngón tay, cả quả rung lên như một chiếc chuông nhỏ. Tiếng nghe được là tổng hợp của những dao động đó, và nó phụ thuộc vào ba thứ: quả nặng bao nhiêu, vỏ và ruột cứng hay mềm, và bên trong có chỗ rỗng, chỗ nứt hay không.
Khi dưa chín, ruột chuyển từ chắc, giòn sang mọng nước, mềm hơn. Thịt quả mềm đi thì toàn khối rung chậm hơn, nên tiếng gõ trầm xuống. Đó là lý do người bán dưa lâu năm hay nói quả chín "kêu bộp bộp", còn quả non "kêu côốc côốc" hoặc "cạch cạch".
Giới nông học ở nhiều nước đã đo chuyện này bằng micro và cảm biến rung: gõ vào quả, ghi lại tiếng, tìm tần số rung chủ đạo. Kết quả chung là tần số này thấp dần khi quả chín. Nhưng có một điều kiện quan trọng: quả to cũng tự nhiên rung trầm hơn quả nhỏ. Vì thế máy đo phải tính cả khối lượng quả mới so được, còn tai người thì không cân được quả trong lúc nghe.
Ba kiểu tiếng gõ và ý nghĩa thường gặp
| Tiếng nghe được | Cảm giác trên tay | Thường là |
|---|---|---|
| Trầm, ấm, hơi ngân, như gõ trống nhỏ | Lòng bàn tay đỡ phía dưới thấy rung truyền qua rõ | Dưa chín tới, ruột mọng |
| Cao, đanh, khô, tắt nhanh | Quả cứng như gõ vào gỗ | Dưa còn non, ruột chắc, ít ngọt |
| Bịch, đục, như gõ vào bao gạo | Tay hầu như không thấy rung | Dưa quá chín, ruột bở, có thể xốp hoặc úng |
| Có tiếng lạo xạo, rỗng lạ ở một vùng | Rung không đều giữa các chỗ gõ | Có thể nứt ruột, rỗng ruột |
Bảng trên là kinh nghiệm phổ biến, không phải luật. Hai quả cùng chín nhưng khác giống, khác độ dày vỏ có thể cho tiếng khác nhau khá xa.
Gõ thế nào cho đúng
Người quen chọn dưa không gõ bừa. Cách làm hay được truyền lại:
- Đỡ quả bằng một bàn tay, tay kia gõ. Quả để trên đống dưa khác hay trên nền xi măng sẽ bị "chặn" bớt dao động, tiếng nghe đục đi.
- Gõ bằng đốt giữa ngón tay hoặc búng nhẹ bằng ngón giữa, lực vừa phải. Đập mạnh bằng lòng bàn tay chỉ ra tiếng "bộp" giống nhau ở mọi quả.
- Gõ ở phần bụng quả, tránh sát cuống và sát đuôi, vì hai đầu quả vỏ dày và cong hơn.
- Để ý cả lòng bàn tay đỡ dưới. Quả chín mọng thường truyền rung xuống tay rõ, như có "nhịp" bên trong.
- So sánh trong cùng một đống, cùng giống, cùng cỡ. Tai người giỏi so sánh hơn là đánh giá một tiếng đứng riêng.
Điểm thứ năm là quan trọng nhất. Gõ năm sáu quả cùng cỡ liên tiếp, quả nào trầm hơn hẳn đám còn lại thì đáng cầm lên xem tiếp. Gõ một quả rồi kết luận thì rất dễ sai.
Vì sao tiếng gõ hay đánh lừa người mới
Quả to, quả nhỏ
Như đã nói, khối lượng làm thay đổi tiếng. Quả 6–7 kg nghe trầm hơn quả 2 kg dù cả hai cùng độ chín. Người mới hay chọn nhầm quả to còn non vì nghe "trầm" hơn quả nhỏ đã chín.
Vỏ dày, vỏ mỏng
Có giống dưa vỏ mỏng, giòn, gõ nghe vang; có giống vỏ dày, tiếng bị nén lại. Dưa hấu quả dài và dưa quả tròn cũng rung khác nhau vì hình dạng khác.
Chỗ đông người
Ở chợ đầu mối hay sạp ven đường, tiếng xe, tiếng nói át đi phần ngân của tiếng gõ, đúng phần chứa nhiều thông tin nhất. Nghe được rõ thì nên ghé tai lại gần quả, hoặc nhờ cảm giác rung trên tay.
Dưa để lâu
Dưa hấu thuộc nhóm quả không chín thêm sau khi hái về độ ngọt: đường trong ruột gần như không tăng nữa. Quả hái non để vài hôm có thể mềm vỏ, đổi tiếng gõ một chút, nhưng không ngọt lên. Ngược lại, quả chín để quá lâu thì ruột bở dần và tiếng gõ chuyển sang đục.
Những dấu hiệu nên xem cùng với tiếng gõ
Người trồng dưa ở các vùng chuyên canh như Tây Ninh (gồm Long An cũ), Đồng Tháp (gồm Tiền Giang cũ) hay Gia Lai thường không dựa vào tiếng gõ một mình. Họ kết hợp:
- Vết nằm đất: mảng nhạt màu ở chỗ quả tì xuống đất. Vết vàng kem, vàng bơ thường là quả đã nằm ruộng đủ lâu; vết trắng xanh nhợt hay gặp ở quả hái sớm.
- Cuống và tua cuốn: ngoài ruộng, sợi tua cuốn gần quả nhất khô lại là dấu hiệu nông dân hay xem để hái. Khi mua ở chợ, cuống đã cắt nên dấu hiệu này kém tin cậy hơn; cuống héo vừa thường tốt hơn cuống tươi xanh mới cắt hoặc cuống khô quắt teo.
- Mặt vỏ: quả chín thường mất lớp bóng loáng, mặt vỏ hơi mờ, sọc rõ nét.
- Độ nặng tay: hai quả cùng cỡ, quả nặng hơn thường mọng nước hơn.
- Hình dáng: quả cân đối; quả méo lệch nhiều có thể đã phát triển không đều.
Khi ba bốn dấu hiệu cùng chỉ về một hướng, xác suất chọn trúng cao hơn hẳn so với chỉ gõ.
Gõ để chọn các loại quả khác
Tiếng gõ không chỉ dùng cho dưa hấu. Ở chợ Việt, có mấy cách nghe quen thuộc:
- Dừa khô: lắc gần tai nghe tiếng nước óc ách. Quả còn nhiều nước kêu rõ; quả lắc không nghe gì có thể đã cạn nước hoặc nứt.
- Mít: người bán vỗ vào quả nghe tiếng "bộp bộp" trầm, kết hợp ấn tay thấy gai nở, mềm, để đoán quả đã chín.
- Bí đỏ già: gõ nghe tiếng rỗng, vỏ cứng khó bấm móng tay vào là quả già, để được lâu.
- Sầu riêng: có người gõ nhẹ bằng que hoặc cán dao nghe tiếng "bộp" để đoán độ chín, nhưng mùi và cuống vẫn là dấu hiệu được tin hơn.
Điểm chung: tiếng gõ cho biết độ đặc, độ mềm và chỗ rỗng bên trong, không cho biết trực tiếp độ ngọt. Ngọt hay nhạt còn tùy giống, đất, nắng và chế độ tưới.
Máy móc có gõ dưa giỏi hơn người
Ở một số nước trồng dưa và các nhà máy đóng gói trái cây, đã có thiết bị gõ quả tự động: một búa nhỏ gõ vào vỏ, micro thu tiếng, máy tính so tần số rung với khối lượng quả để phân loại. Có thiết bị chiếu ánh sáng cận hồng ngoại xuyên qua vỏ để ước lượng độ ngọt. Những máy này chính xác hơn tai người vì chúng làm được việc tai không làm được: cân quả cùng lúc với nghe, và so với hàng nghìn quả đã đo trước đó.
Ở nhà, có người dùng ứng dụng ghi âm trên điện thoại để xem đồ thị tiếng gõ. Cách này thú vị để tìm hiểu, nhưng tiếng ồn xung quanh, cách cầm quả và lực gõ khác nhau đủ làm kết quả lệch, nên cũng chỉ để tham khảo.
Góc nhìn hôm nay: luyện tai qua quả dưa
Chọn dưa bằng tai là một bài tập nghe rất tốt cho cả nhà, nhất là vào mùa dưa Tết. Có thể thử:
- Mua hai ba quả cùng cỡ, gõ và đoán quả nào chín nhất, rồi bổ ra đối chiếu. Ghi lại nhận xét: tiếng thế nào, ruột ra sao.
- Gõ cùng một quả ở các chỗ khác nhau: bụng quả, gần cuống, gần đuôi, để nghe tiếng đổi theo độ dày vỏ.
- Cho trẻ nhắm mắt nghe người lớn gõ hai quả và nói quả nào "trầm" hơn. Đây là cách tự nhiên để trẻ làm quen với khái niệm cao, thấp của âm thanh.
Sau vài mùa dưa, tai sẽ quen với tiếng của giống dưa nhà hay mua. Lúc đó tiếng gõ mới thật sự có ích, vì cái tai đã có "bản mẫu" để so.
Câu hỏi thường gặp
Gõ dưa hấu kêu thế nào là chín?
Dưa chín tới thường cho tiếng trầm, ấm, hơi ngân, tay đỡ phía dưới cảm thấy rung truyền qua. Tiếng cao, đanh, khô hay gặp ở quả non. Tiếng bịch, đục, tắt nhanh có thể là quả quá chín, ruột bở.
Chọn dưa hấu bằng cách gõ có chính xác không?
Chỉ chính xác một phần. Tiếng gõ phản ánh độ mềm của ruột nhưng còn phụ thuộc cỡ quả, giống và độ dày vỏ. Nên so nhiều quả cùng cỡ trong một đống và kết hợp với vết nằm đất, mặt vỏ, độ nặng tay.
Dưa hấu hái non để lâu có chín ngọt thêm không?
Không đáng kể. Dưa hấu không tăng đường sau khi hái, quả non để vài ngày có thể mềm vỏ nhưng không ngọt lên. Vì vậy chọn đúng quả lúc mua quan trọng hơn chờ quả "chín cây" ở nhà.
Vết vàng trên vỏ dưa hấu là gì?
Đó là vết nằm đất, chỗ quả tì xuống mặt ruộng nên không có ánh nắng. Vết màu vàng kem, vàng bơ thường cho thấy quả đã nằm ruộng đủ lâu. Vết trắng nhợt hay gặp ở quả hái sớm.
Vì sao quả to gõ nghe trầm hơn quả nhỏ?
Vật càng nặng thì dao động càng chậm, nên tiếng phát ra trầm hơn. Một quả to còn non vẫn có thể nghe trầm hơn quả nhỏ đã chín. Đó là lý do chỉ nên so tiếng gõ giữa các quả cùng cỡ.
