Ống nghe ra đời năm 1816, khi bác sĩ người Pháp René Laënnec cuộn một xấp giấy thành ống để nghe tim một bệnh nhân trẻ ở Paris. Từ ống giấy đó đến ống nghe hai tai, đầu nghe có màng và chuông, rồi ống nghe điện tử ngày nay, nguyên lý vẫn vậy: đưa âm thanh bên trong lồng ngực tới tai bác sĩ rõ hơn, để bác sĩ nghe ra nhịp tim, tiếng van tim và tiếng hơi thở đi qua phổi.
Trước ống nghe: áp tai và gõ ngực
Từ thời cổ đại, thầy thuốc đã biết áp tai lên ngực người bệnh để nghe. Các văn bản y học Hy Lạp cổ mô tả những tiếng lục bục trong ngực. Nhưng áp tai trực tiếp có nhiều bất tiện: tiếng bị lẫn với tiếng cọ sát của da và tóc, người bệnh béo thì nghe rất khó, và với bệnh nhân nữ thì nhiều thầy thuốc ngại ngùng.
Năm 1761, bác sĩ người Áo Leopold Auenbrugger công bố phương pháp gõ ngực: đặt ngón tay lên lồng ngực, gõ vào rồi nghe tiếng vang. Chỗ phổi đầy hơi kêu trong, vang; chỗ có dịch hay mô đặc lại kêu đục. Câu chuyện hay được kể là Auenbrugger, con của một chủ quán, từng thấy cha gõ thùng rượu để biết rượu còn tới đâu. Phương pháp này ban đầu ít được chú ý, đến năm 1808 mới được bác sĩ Pháp Jean-Nicolas Corvisart dịch và phổ biến. Laënnec chính là học trò của Corvisart.
Năm 1816: một cuộn giấy ở bệnh viện Necker
Laënnec làm việc ở bệnh viện Necker tại Paris. Theo chính lời ông kể lại trong sách, năm 1816 ông khám một phụ nữ trẻ có triệu chứng bệnh tim. Gõ ngực không giúp được nhiều, còn áp tai trực tiếp thì vừa không tiện vừa không phù hợp với tuổi và giới của bệnh nhân. Ông nhớ lại một hiện tượng quen thuộc: gõ nhẹ vào một đầu thanh gỗ dài thì áp tai vào đầu kia nghe rõ tiếng.
Ông cuộn chặt một xấp giấy thành ống, đặt một đầu lên ngực bệnh nhân, áp tai vào đầu kia. Tiếng tim nghe rõ hơn hẳn so với áp tai trực tiếp. Sau đó ông làm thử nhiều ống bằng gỗ, cuối cùng chọn ống gỗ rỗng dài khoảng ba chục phân, tháo ra làm hai khúc được. Ông đặt tên dụng cụ là stéthoscope, ghép từ hai chữ Hy Lạp nghĩa là "ngực" và "xem xét".
Năm 1819, Laënnec xuất bản cuốn sách về phương pháp mà ông gọi là nghe gián tiếp, mô tả có hệ thống các tiếng ở tim và phổi, đối chiếu với những gì thấy được khi mổ tử thi. Nhiều tên gọi tiếng phổi mà y học còn dùng đến nay bắt nguồn từ cách phân loại của ông. Laënnec mất năm 1826, khi mới ngoài bốn mươi tuổi, vì bệnh lao, căn bệnh mà ông đã dành nhiều năm nghe và mô tả.
Từ ống gỗ đến ống nghe hai tai
- 1816–1819: ống gỗ một tai của Laënnec.
- Giữa thế kỷ 19: xuất hiện các mẫu ống nghe hai tai với ống mềm. Mẫu của bác sĩ Mỹ George Cammann, đưa ra năm 1852, được sản xuất và dùng rộng rãi.
- Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20: đầu nghe có màng mỏng ra đời, rồi đầu nghe hai mặt kết hợp màng và chuông.
- Năm 1905: bác sĩ Nga Nikolai Korotkov mô tả các tiếng nghe được ở động mạch cánh tay khi xả băng quấn, mở đường cho cách đo huyết áp bằng ống nghe vẫn dùng đến nay.
- Cuối thế kỷ 20 đến nay: ống nghe điện tử khuếch đại tiếng, lọc nhiễu, ghi lại được; máy siêu âm cầm tay dùng tại giường bệnh bổ sung cho ống nghe.
Bên trong chiếc ống nghe: màng và chuông
Ống nghe không có pin, không khuếch đại điện. Nó làm việc nhờ dồn âm thanh vào một đường ống kín, không cho tiếng loãng ra không khí xung quanh, đồng thời chặn bớt tiếng ồn trong phòng.
| Bộ phận | Cách dùng | Hợp nghe tiếng gì |
|---|---|---|
| Màng (mặt phẳng, to) | Ấn chắc lên da | Tiếng tần số cao: tiếng tim bình thường, tiếng thở, nhiều tiếng thổi |
| Chuông (mặt lõm, nhỏ) | Đặt nhẹ, vừa kín lên da | Tiếng tần số thấp, trầm, khó nghe bằng màng |
| Ống dẫn | Không quá dài, không gập | Ống càng dài, tiếng càng hao |
| Núm tai | Hướng ra phía trước, theo chiều ống tai | Đeo ngược hướng thì nghe rất nhỏ |
Một chi tiết ít người để ý: nếu ấn chuông thật mạnh, da bị căng ra và đóng vai trò như một chiếc màng, nên chuông nghe giống màng. Người học nghề phải tập cả lực tay chứ không chỉ tập tai.
Bác sĩ nghe được gì
Tiếng tim
Tim người khoẻ khi nghe qua ống nghe có hai tiếng chính, hay được tả là "lúp – đúp". Tiếng thứ nhất ứng với lúc các van giữa tâm nhĩ và tâm thất đóng lại, tiếng thứ hai ứng với lúc van động mạch chủ và van động mạch phổi đóng. Bác sĩ nghe nhịp có đều không, nhanh hay chậm, và giữa hai tiếng có thêm âm nào bất thường, như tiếng thổi do dòng máu chảy xoáy qua van. Nhịp tim lúc nghỉ ở người lớn thường vào khoảng 60–100 lần mỗi phút.
Tiếng phổi
Không khí đi qua đường thở tạo ra tiếng rì rào nhẹ. Bác sĩ nghe từng vùng ngực, ngực trước và lưng, hai bên so nhau, nhờ người bệnh hít sâu thở ra bằng miệng. Những tiếng thêm vào như ran rít, ran ngáy hay tiếng lục bục nhỏ là các manh mối để bác sĩ đặt ra câu hỏi tiếp theo và chỉ định xét nghiệm, chụp phim nếu cần.
Tiếng bụng và mạch máu
Ống nghe còn dùng nghe nhu động ruột ở bụng, nghe tiếng mạch ở cổ, và đo huyết áp bằng tay như đã nói ở trên.
Cần hiểu đúng: tiếng nghe qua ống nghe là một manh mối, không tự nó thành chẩn đoán. Bác sĩ luôn kết hợp với hỏi bệnh, khám toàn thân và các xét nghiệm khi cần.
Nghe là một kỹ năng phải luyện
Sinh viên y khoa mất nhiều năm để nghe tốt. Lý do là tiếng tim phổi rất nhỏ, ngắn, lẫn vào nhau, và khác biệt giữa bình thường với bất thường có khi chỉ là một chút thay đổi âm sắc. Các trường y dùng mô hình nghe, bản ghi âm chuẩn và luyện trên bệnh nhân thật dưới sự hướng dẫn của thầy. Phòng khám ồn, người bệnh mặc áo dày, run vì lạnh đều làm việc nghe khó hơn. Đó là lý do bác sĩ hay nhờ người bệnh vén áo, ngồi yên và thở đều.
Kỹ năng nghe này cũng là ví dụ rõ nhất cho chủ đề "nghe để nhận biết": tai được huấn luyện đủ lâu sẽ tách được những chi tiết mà tai thường bỏ qua.
Góc nhìn hôm nay: ống nghe có còn cần không
Ngày nay có máy siêu âm tim, điện tâm đồ, chụp cắt lớp, nhưng ống nghe vẫn đeo trên cổ bác sĩ. Nó rẻ, không cần điện, dùng được ở mọi nơi từ trạm y tế xã đến phòng cấp cứu, và giúp bác sĩ quyết định nhanh có cần làm thêm xét nghiệm gì. Ống nghe điện tử và siêu âm cầm tay không thay thế mà bổ sung cho nó.
Ở nhà, không nên tự mua ống nghe về "nghe tim" người thân để tự kết luận. Tiếng nghe được rất khó diễn giải với người chưa học, dễ gây lo lắng thừa hoặc yên tâm sai. Ai thích lịch sử y học có thể tìm đọc về Laënnec trong các sách lịch sử y khoa phổ thông, hoặc ghé các bảo tàng y học có trưng bày ống nghe gỗ đời đầu.
Khi nào cần đi khám
- Đau ngực, khó thở đột ngột, ngất, vã mồ hôi, môi tím: gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay.
- Tim đập nhanh, hồi hộp, nhịp không đều kéo dài hoặc lặp đi lặp lại.
- Ho kéo dài nhiều tuần, khó thở khi gắng sức, thở khò khè, sốt kèm ho.
- Trẻ nhỏ thở nhanh, rút lõm ngực, bú kém.
Chuyên khoa tim mạch, hô hấp hoặc nội tổng quát là nơi khám phù hợp; trẻ em đi khám bác sĩ nhi.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra ống nghe?
Bác sĩ người Pháp René Laënnec phát minh ống nghe năm 1816 tại bệnh viện Necker ở Paris. Ban đầu là một cuộn giấy, sau ông làm bằng ống gỗ. Năm 1819, ông xuất bản sách mô tả có hệ thống phương pháp nghe tim phổi qua ống.
Ống nghe của bác sĩ hoạt động thế nào?
Ống nghe dồn âm thanh từ ngực vào một đường ống kín dẫn tới hai tai, không cho tiếng loãng ra ngoài và chặn bớt tiếng ồn xung quanh. Nó không có pin hay mạch khuếch đại, trừ loại ống nghe điện tử.
Màng và chuông của ống nghe khác nhau thế nào?
Màng là mặt phẳng lớn, ấn chắc lên da, hợp nghe tiếng tần số cao như tiếng thở và tiếng tim bình thường. Chuông là mặt lõm nhỏ, đặt nhẹ, hợp nghe tiếng trầm tần số thấp. Ấn chuông quá mạnh thì nó nghe giống màng.
Tiếng tim bình thường nghe như thế nào?
Tim khoẻ có hai tiếng chính, thường tả là "lúp – đúp", ứng với lúc các van tim đóng lại. Nhịp lúc nghỉ ở người lớn thường khoảng 60–100 lần mỗi phút. Tiếng thêm vào hay nhịp bất thường cần bác sĩ đánh giá.
Có nên tự mua ống nghe để nghe tim ở nhà?
Không nên dùng để tự kết luận bệnh. Tiếng tim phổi rất khó diễn giải với người chưa học, dễ gây lo lắng thừa hoặc yên tâm sai. Có triệu chứng thì đi khám để bác sĩ nghe và chỉ định xét nghiệm.
