Đọc khẩu hình, hay đọc môi, là đoán lời nói bằng cách nhìn môi, răng, lưỡi và nét mặt người nói. Nó giúp được nhiều nhưng có giới hạn rõ: rất nhiều âm trông giống hệt nhau trên môi, còn thanh điệu tiếng Việt gần như không nhìn thấy, nên người đọc giỏi nhất vẫn phải đoán phần lớn nhờ ngữ cảnh. Vì vậy không thể coi đọc khẩu hình là cách thay thế cho nghe, cho phụ đề hay cho ngôn ngữ ký hiệu.
Đọc khẩu hình thật ra là đọc cả khuôn mặt
Tên gọi "đọc môi" dễ khiến người ta nghĩ chỉ nhìn đôi môi. Thực tế người đọc khẩu hình thu nhận rất nhiều thứ cùng lúc: môi khép hay mở, răng có chạm môi dưới không, đầu lưỡi có thò ra không, má, cằm, lông mày, ánh mắt, cử chỉ tay, cả tư thế của người nói. Vì thế giới chuyên môn hay dùng chữ "đọc lời nói" (speechreading) thay cho "đọc môi".
Người khiếm thính thường kết hợp đọc khẩu hình với phần thính lực còn lại, với máy trợ thính hay ốc tai điện tử. Nghe được một ít cộng thêm nhìn được một ít thì hiểu nhiều hơn hẳn chỉ nghe hoặc chỉ nhìn. Ngay cả người nghe bình thường cũng vô thức nhìn miệng người nói khi ở chỗ ồn, chẳng hạn trong quán đông.
Vì sao đọc khẩu hình dễ nhầm
Lời nói được tạo ra phần lớn ở bên trong miệng và cổ họng, nơi mắt không nhìn thấy. Dây thanh rung hay không, lưỡi chạm vòm miệng ở chỗ nào, hơi đi qua mũi hay qua miệng, đều bị giấu kín. Mắt chỉ thấy được phần ngoài cùng.
Trong tiếng Anh, người ta hay nói chỉ khoảng một phần ba âm thanh lời nói là nhìn rõ được trên môi; con số chính xác thay đổi tuỳ cách tính, nhưng ý chung thì các nhà nghiên cứu đồng ý: phần nhìn thấy ít hơn nhiều so với phần nghe thấy. Những âm trông giống hệt nhau trên môi được gọi là nhóm "khẩu hình đồng dạng".
Tiếng Việt còn thêm một cái khó: thanh điệu
Tiếng Việt có sáu thanh: ngang, huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng. Thanh điệu do độ cao và đường đi của giọng tạo ra, tức là ở dây thanh, gần như không để lại dấu vết trên môi. Vì vậy "ma", "má", "mà", "mả", "mã", "mạ" trông gần như y hệt nhau. Có người nói thanh nặng và thanh ngã hơi khác ở độ căng của cổ, nhưng đó là dấu hiệu rất mờ, không đáng tin.
| Nhóm âm | Trên môi trông thế nào | Ví dụ dễ nhầm |
|---|---|---|
| b, m, p | Hai môi khép lại rồi mở | "ba" và "ma"; "bàn" và "màn" |
| ph, v | Răng trên chạm nhẹ môi dưới | "phở" và "vở"; "phải" và "vải" |
| c/k, g, ng, h, kh | Tạo ở cuối khoang miệng, gần như không thấy | "ca", "ga", "nga", "ha" |
| t, đ, n, l, d | Đầu lưỡi sau răng, chỉ thấy lờ mờ | "tai", "đai", "nai", "lai" |
| Sáu thanh điệu | Gần như không phân biệt được | "ma", "má", "mà", "mả", "mã", "mạ" |
Ghép lại, một câu ngắn như "Mai ba về" có thể trông giống nhiều câu khác. Người đọc khẩu hình không đọc từng chữ như đọc sách, mà liên tục đoán và sửa: chọn cách hiểu hợp lý nhất với tình huống.
Những yếu tố làm đọc khẩu hình dễ hay khó
| Giúp dễ đọc | Làm khó đọc |
|---|---|
| Mặt người nói đủ sáng, đối diện | Ngược sáng, đứng trước cửa sổ, bóng tối |
| Khoảng cách gần, cùng tầm mắt | Đứng xa, đứng cao hơn, nói lúc đi bộ |
| Nói rõ, tốc độ bình thường | Nói lầm bầm, nói quá nhanh hoặc quá chậm, há miệng quá đà |
| Biết trước chủ đề | Đổi chủ đề đột ngột, nói chuyện không có ngữ cảnh |
| Một người nói một lúc | Nhiều người nói xen nhau |
| Miệng thông thoáng | Khẩu trang, ria mép rậm, tay che miệng, đang nhai |
| Giọng địa phương quen thuộc | Giọng vùng lạ, khẩu hình khác thói quen |
Một yếu tố hay bị quên là sức. Đọc khẩu hình đòi tập trung cao độ, liên tục đoán và chắp nối. Sau một buổi họp dài, người khiếm thính thường mệt rã rời, không phải vì buổi họp khó mà vì phải "nghe bằng mắt" suốt mấy tiếng. Người nghe nên hiểu điều này, đừng nghĩ rằng ai đó đọc được môi trong năm phút đầu thì sẽ đọc được cả buổi.
Phải biết tiếng Việt mới đọc được môi tiếng Việt
Đọc khẩu hình không phải kỹ năng "đọc lời" thuần tuý mà dựa rất nhiều vào hiểu biết ngôn ngữ. Vì nhìn thấy chỉ một phần, người đọc phải tự lấp chỗ trống bằng vốn từ, ngữ pháp và hiểu biết về tình huống. Do đó:
- Người mất thính lực khi đã lớn, đã thạo tiếng Việt, thường đọc khẩu hình tốt hơn người Điếc bẩm sinh chưa thạo tiếng Việt.
- Người Điếc dùng ngôn ngữ ký hiệu làm tiếng mẹ đẻ đọc khẩu hình tiếng Việt ở mức rất khác nhau; nhiều người chỉ dùng nó để bắt vài từ khoá.
- Một người đọc khẩu hình giỏi tiếng Việt vẫn gần như không đọc được môi người nói tiếng nước ngoài.
Điều này giải thích vì sao trẻ Điếc không thể học ngôn ngữ đầu đời chỉ qua đọc khẩu hình: muốn đọc được thì đã phải có ngôn ngữ trước.
Những hiểu lầm hay gặp
"Người Điếc nào cũng đọc được môi"
Không đúng. Khả năng đọc khẩu hình khác nhau rất nhiều giữa người với người, như khả năng vẽ hay hát. Có người đọc khá, có người hầu như không dùng.
"Đọc môi được nghĩa là hiểu hết"
Ngay người đọc giỏi cũng bỏ sót, đoán sai, nhất là tên riêng, con số, từ mới, những thứ không đoán được từ ngữ cảnh. Thông tin quan trọng nên được viết ra.
Đọc trộm lời nói từ xa như trong phim
Phim ảnh hay có cảnh nhân vật đọc môi người ở đầu kia căn phòng, hiểu trọn một cuộc mật đàm. Thực tế, đọc khẩu hình từ xa, nghiêng, không có ngữ cảnh là cực kỳ khó và không đáng tin. Những cảnh đó là thủ pháp kịch tính.
Nói chậm, há to miệng cho dễ đọc
Nói chậm quá hoặc há miệng quá đà làm khẩu hình méo đi, khác với khẩu hình người đọc đã quen. Nói tự nhiên, rõ ràng, tốc độ vừa phải mới dễ đọc.
Công cụ hỗ trợ thêm cho đọc khẩu hình
Vì đọc khẩu hình có giới hạn, người ta đã nghĩ ra nhiều cách bù:
- Bổ trợ bằng tay khi nói: năm 1966, R. Orin Cornett ở Mỹ đưa ra hệ thống "cued speech", dùng vài hình bàn tay đặt ở vị trí quanh mặt để phân biệt những âm trông giống nhau trên môi. Hệ thống này đã được chuyển thể cho nhiều ngôn ngữ. Nó khác với ngôn ngữ ký hiệu: chỉ giúp nhìn rõ tiếng nói, không phải ngôn ngữ riêng.
- Phụ đề: phụ đề trên truyền hình, phụ đề tự động khi họp trực tuyến giúp rất nhiều, dù phụ đề tự động vẫn hay sai với tên riêng và giọng địa phương.
- Khẩu trang trong suốt: trong thời gian dịch bệnh, khi khẩu trang che hết miệng, nhiều người khiếm thính gần như mất hẳn kênh đọc khẩu hình. Một số nơi dùng khẩu trang có ô nhựa trong ở phần miệng để giữ được kênh này.
- Lớp luyện đọc khẩu hình: ở một số nước có lớp dành cho người lớn mới mất thính lực, dạy nhận ra các nhóm khẩu hình và cách dùng ngữ cảnh. Ở Việt Nam, việc luyện thường gắn với chương trình phục hồi chức năng nghe nói tại các cơ sở tai mũi họng hoặc trung tâm can thiệp.
Khi nào cần đi khám
Nhiều người lớn bắt đầu "đọc môi" một cách vô thức trước khi nhận ra mình nghe kém: thấy mình phải nhìn miệng người nói mới hiểu, hay hỏi lại, khó nghe khi người khác đeo khẩu trang. Đó là lúc nên đi đo thính lực ở cơ sở tai mũi họng. Cần đi khám ngay, càng sớm càng tốt nếu nghe kém xảy ra đột ngột, nhất là ở một bên tai. Cũng nên đi khám khi ù tai một bên kéo dài, ù tai kèm chóng mặt, đau tai, chảy dịch hay máu ở tai, hoặc nghe kém sau một tiếng nổ lớn hay va đập vào đầu.
Câu hỏi thường gặp
Đọc khẩu hình có hiểu được hết lời nói không?
Không. Nhiều âm trông giống nhau trên môi và phần lớn hoạt động tạo âm nằm khuất trong miệng. Người đọc giỏi vẫn phải đoán nhiều nhờ ngữ cảnh, nên dễ bỏ sót tên riêng, con số và từ mới.
Vì sao đọc môi tiếng Việt lại khó?
Ngoài các nhóm phụ âm trông giống nhau như b, m, p hay ph, v, tiếng Việt có sáu thanh điệu tạo ra ở dây thanh, gần như không thấy trên môi. Vì vậy "ma", "má", "mà" trông gần như giống hệt nhau.
Có phải người Điếc nào cũng đọc được môi?
Không. Khả năng đọc khẩu hình rất khác nhau giữa từng người và phụ thuộc nhiều vào việc người đó thạo tiếng Việt đến đâu. Nhiều người Điếc dùng ngôn ngữ ký hiệu chỉ đọc môi để bắt vài từ khoá.
Nói chuyện thế nào để người khác dễ đọc khẩu hình?
Đứng đối diện ở chỗ đủ sáng, nói rõ ở tốc độ bình thường, không che miệng, không nhai. Báo trước chủ đề, mỗi lần một người nói, và viết ra những thông tin quan trọng như giờ hẹn, con số.
Cued speech có phải ngôn ngữ ký hiệu không?
Không. Cued speech là hệ thống hình bàn tay đặt quanh mặt khi nói, do R. Orin Cornett đưa ra năm 1966, giúp phân biệt các âm trông giống nhau trên môi. Nó hỗ trợ tiếng nói chứ không phải một ngôn ngữ riêng có ngữ pháp như ngôn ngữ ký hiệu.
