Ghi âm tiếng thiên nhiên là sở thích đi tìm và thu lại tiếng chim, tiếng côn trùng, tiếng ếch nhái, tiếng suối, tiếng mưa rừng. Người mới chỉ cần chiếc điện thoại sẵn có, một tấm chắn gió nhỏ, một đôi tai nghe để kiểm tra và thói quen dậy sớm. Phần khó nhất không nằm ở thiết bị mà ở cách chọn chỗ, chọn giờ, giữ im lặng và tôn trọng con vật mình đang ghi.
Vì sao ghi âm lại khác với chụp ảnh thiên nhiên
Chụp ảnh cần nhìn thấy con vật. Ghi âm thì không: nhiều loài chim rừng, côn trùng và ếch nhái gần như chỉ được biết đến qua tiếng kêu, vì chúng ẩn trong tán lá hay hoạt động ban đêm. Một bản ghi tốt có thể giúp người khác nhận ra loài, ghi lại nơi chúng sống, và lưu giữ âm thanh của một khu rừng ở một thời điểm cụ thể.
Ghi âm cũng dạy người ta nghe kỹ hơn. Khi đeo tai nghe theo dõi bản ghi, người mới thường ngạc nhiên vì nghe ra những tiếng mà lúc đứng giữa rừng không để ý: tiếng côn trùng rất cao, tiếng chim ở rất xa, và cả tiếng xe, tiếng máy bay chen vào.
Thiết bị: bắt đầu từ thứ đang có
| Mức | Thiết bị | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Người mới | Điện thoại + ứng dụng ghi âm cho phép tắt xử lý tự động | Có sẵn, gọn, ghi được ngay | Micro nhỏ, nhiễu khi ghi tiếng nhỏ, dễ bị gió |
| Nâng lên một bậc | Máy ghi âm cầm tay có micro kép | Tiếng trong hơn, ghi được lập thể, chỉnh mức thu bằng tay | Thêm một thiết bị phải mang |
| Ghi tiếng ở xa | Micro định hướng dạng ống dài | Thu tốt tiếng phía trước, giảm tiếng hai bên | Phải chĩa đúng hướng |
| Ghi tiếng chim xa, nhỏ | Chảo parabol gắn micro | Gom tiếng rất mạnh, nghe được chim ở xa | Cồng kềnh, kém với tiếng trầm |
| Dưới nước | Micro dưới nước (hydrophone) | Nghe được côn trùng nước, tôm cá | Cần nơi nước yên, an toàn |
Hai thứ nên có ngay từ đầu dù dùng thiết bị gì:
- Tấm chắn gió: lớp lông nhân tạo hay mút bọc micro. Gió thổi qua micro tạo tiếng ù ù, phập phập làm hỏng bản ghi nhanh hơn mọi thứ khác.
- Tai nghe trùm tai để nghe trực tiếp những gì đang ghi, phát hiện ngay tiếng gió, tiếng quần áo sột soạt.
Với điện thoại, nên tắt các chế độ tự lọc ồn, tự cân âm lượng nếu ứng dụng cho phép, vì chúng được làm cho giọng nói và có thể "xoá" mất tiếng côn trùng, tiếng gió nhẹ mà mình muốn giữ.
Chọn giờ và chọn chỗ
Giờ vàng là bình minh
Ở nhiều nơi trên thế giới, chim hót nhiều nhất vào khoảng rạng sáng, khi trời chưa sáng hẳn, gió còn lặng và tiếng người, tiếng xe chưa nhiều. Người ghi âm gọi đây là "dàn đồng ca bình minh". Chập tối là lúc thứ hai đáng chờ, khi chim về tổ và côn trùng, ếch nhái bắt đầu. Ban đêm sau một trận mưa đầu mùa thường là lúc ếch nhái kêu dày nhất.
Chỗ nào cho người mới
- Vườn nhà, công viên lớn, khuôn viên trường lúc sáng sớm: dễ đi, an toàn, đủ để tập.
- Ven ruộng, ven ao, bờ kênh ở nông thôn lúc chập tối: tiếng ếch nhái, dế, côn trùng.
- Vườn quốc gia, khu bảo tồn như Cúc Phương (Ninh Bình), Bạch Mã (Huế), Cát Tiên (Đồng Nai): đi theo tour, theo đường mòn được phép và tuân thủ quy định của ban quản lý.
Tránh gần đường lớn, sân bay, công trường. Tiếng máy móc tần số thấp lan rất xa và khó lọc khỏi bản ghi.
Kỹ thuật ghi cơ bản
- Đặt mức thu bằng tay nếu máy cho phép. Người ghi âm thường để tiếng lớn nhất chỉ chạm khoảng hai phần ba thang đo, chừa chỗ cho tiếng bất ngờ to hơn, tránh bị "vỡ tiếng".
- Ghi ở định dạng không nén nếu có thể. Bản nén nhỏ gọn hơn nhưng mất chi tiết ở tiếng côn trùng và tiếng rất nhỏ.
- Bấm ghi rồi đứng yên. Ít nhất vài phút không cử động, không nói. Đồ mặc nên bằng vải mềm, không sột soạt; điện thoại để chế độ máy bay.
- Đặt máy xuống, lùi ra xa nếu ghi cảnh tổng thể. Tiếng thở và tiếng tim đập của người cầm máy rất dễ lọt vào khi ghi tiếng nhỏ.
- Đọc "nhãn" vào đầu hoặc cuối bản ghi, hoặc ghi vào sổ: ngày, giờ, nơi, thời tiết, đã nghe thấy gì. Không có thông tin này, bản ghi mất phần lớn giá trị.
Đạo đức khi ghi âm thiên nhiên
Người ghi âm có kinh nghiệm luôn đặt con vật lên trước bản ghi. Một số nguyên tắc được cộng đồng ghi âm và quan sát chim chia sẻ rộng rãi:
- Không phát lại tiếng chim để dụ chim ra, nhất là mùa sinh sản. Chim có thể tưởng có kẻ lạ xâm phạm lãnh thổ, bỏ dở việc kiếm ăn, chăm con để đuổi "đối thủ" không có thật.
- Không lại gần tổ, hang, không rẽ cành, chặt cây để có chỗ đặt micro.
- Không bắt, chạm, soi đèn mạnh vào ếch nhái, côn trùng ban đêm.
- Đi đúng đường mòn, tuân thủ quy định của vườn quốc gia, khu bảo tồn; xin phép chủ vườn, chủ ruộng khi vào đất tư.
- Không ghi lén cuộc nói chuyện của người khác. Khi bản ghi có giọng người lạ, cân nhắc cắt đi trước khi chia sẻ.
An toàn cho người đi ghi
- Đi rừng, đi đêm phải có người đi cùng, báo trước cho người nhà lịch trình.
- Mang đèn pin, giày chắc, áo dài tay; cẩn thận rắn, ong, vắt ở rừng ẩm.
- Không đứng ở bờ sông, bờ suối trơn để ghi tiếng nước; mùa mưa tránh lòng suối vì nước có thể lên rất nhanh.
- Không đeo tai nghe kín tai khi đi lại trên đường có xe; chỉ đeo khi đã đứng ghi ở chỗ an toàn.
Sau khi ghi: nghe lại, nhận loài, lưu giữ
Nghe lại bản ghi bằng tai nghe, cắt bớt đoạn đầu cuối có tiếng tay chạm máy. Có thể xem hình phổ âm thanh trên các phần mềm biên tập miễn phí: mỗi tiếng chim hiện thành một nét riêng, giúp phân biệt các loài hót xen nhau.
Để nhận loài, có thể so với các kho tiếng chim cộng đồng trên mạng, hỏi trong các nhóm quan sát chim, hoặc dùng ứng dụng nhận diện tiếng chim. Kết quả của ứng dụng chỉ là gợi ý; với loài hiếm, cần người có kinh nghiệm xác nhận. Nếu muốn chia sẻ bản ghi cho mục đích khoa học, hãy giữ nguyên bản gốc chưa chỉnh sửa cùng thông tin ngày giờ, địa điểm.
Góc nhìn hôm nay: bản ghi là ký ức của một nơi
Một khu vườn ghi âm hôm nay và mười năm sau có thể nghe khác hẳn: loài chim mới đến, loài cũ vắng đi, tiếng xe gần hơn. Vì vậy, những bản ghi đơn giản nhưng có ghi chép cẩn thận ngày giờ, nơi chốn đều có giá trị. Người mới có thể bắt đầu bằng một việc nhỏ: mỗi tháng ghi năm phút ở cùng một chỗ, cùng một giờ, để sau một năm có bộ âm thanh bốn mùa của nơi mình sống.
Câu hỏi thường gặp
Ghi âm tiếng chim bằng điện thoại được không?
Được, nhất là khi chim ở gần. Nên dùng ứng dụng cho tắt lọc ồn tự động, gắn thêm tấm chắn gió, đứng yên và ghi vào sáng sớm khi gió lặng. Chim ở xa hoặc tiếng nhỏ thì micro điện thoại sẽ khó thu rõ.
Mấy giờ là tốt nhất để ghi âm tiếng chim?
Khoảng rạng sáng, khi trời chưa sáng hẳn, là lúc chim hót nhiều nhất và gió, tiếng xe còn ít. Chập tối là lúc thứ hai đáng ghi, khi côn trùng và ếch nhái bắt đầu kêu.
Vì sao bản ghi ngoài trời hay bị tiếng ù ù?
Phần lớn là do gió thổi trực tiếp vào micro. Bọc micro bằng tấm chắn gió lông nhân tạo hoặc mút, đứng khuất gió và tránh ghi khi gió mạnh sẽ giảm đáng kể tiếng ù này.
Có nên phát tiếng chim để dụ chim lại gần ghi âm?
Không nên, nhất là mùa sinh sản. Tiếng phát lại khiến chim tưởng có kẻ lạ xâm phạm lãnh thổ, phải bỏ kiếm ăn, chăm con để đuổi đi. Kiên nhẫn chờ ở chỗ chim hay đến là cách tôn trọng con vật hơn.
Ghi âm thiên nhiên cần ghi chú những gì?
Ít nhất là ngày, giờ, địa điểm, thời tiết và những gì đã nghe thấy. Thông tin này giúp nhận loài sau này và làm bản ghi có giá trị khi so sánh qua nhiều năm.