Giữ đôi tai khoẻ không cần bí quyết đặc biệt, nhưng mỗi lứa tuổi có một mối lo riêng: trẻ nhỏ cần được sàng lọc, tiêm chủng và để ý viêm tai; người trẻ và người đi làm cần kiểm soát liều tiếng ồn; người cao tuổi cần đo thính lực định kỳ và dùng hỗ trợ nghe sớm khi cần. Điểm chung cho mọi lứa tuổi: không ngoáy sâu vào tai, không để tai chịu tiếng quá to quá lâu, và đi khám ngay khi nghe kém đột ngột.
Vì sao cần nghĩ tới tai theo từng giai đoạn
Báo cáo Thế giới về Thính giác của WHO năm 2021 ước tính khoảng 1,5 tỷ người đang sống với một mức nghe kém nào đó, và con số này có thể lên khoảng 2,5 tỷ vào năm 2050 nếu không có hành động. Báo cáo nhấn mạnh cách tiếp cận "theo vòng đời": nguyên nhân gây hại cho tai thay đổi theo tuổi, nên cách bảo vệ cũng phải thay đổi theo. WHO cũng cho rằng một phần lớn trường hợp nghe kém ở trẻ em — khoảng hơn một nửa — có thể phòng được.
Bảng dưới đây gom những việc chính, chi tiết ở các mục sau:
| Lứa tuổi | Mối lo chính | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Thai kỳ, sơ sinh | Nhiễm trùng trong thai kỳ, nghe kém bẩm sinh | Khám thai, tiêm phòng trước mang thai theo tư vấn; sàng lọc thính lực sơ sinh |
| Trẻ nhỏ (dưới 6 tuổi) | Viêm tai, dị vật, chậm nói | Tiêm chủng đủ; để ý dấu hiệu tai; không ngoáy tai cho trẻ |
| Tuổi đi học, thiếu niên | Tai nghe, loa to, nơi vui chơi ồn | Giới hạn âm lượng; dạy con tự nhận ra "quá to" |
| Người đi làm | Tiếng ồn nơi làm việc, tai nghe nhiều giờ | Bảo vệ tai đúng cách; đo thính lực định kỳ |
| Người cao tuổi | Nghe kém do tuổi, ráy tích tụ | Đo thính lực định kỳ; dùng hỗ trợ nghe sớm; người nhà thay đổi cách nói chuyện |
Trước khi sinh và những tháng đầu đời
Một số bệnh nhiễm trùng của mẹ trong thai kỳ, điển hình là rubella, có thể làm thai nhi nghe kém. Vì vậy phụ nữ chuẩn bị mang thai nên hỏi bác sĩ về tiêm phòng và khám thai đều đặn. Sau sinh, việc quan trọng nhất là sàng lọc thính lực sơ sinh, lý tưởng trước một tháng tuổi; nếu kết quả "chưa đạt" thì đưa bé đo lại đúng hẹn.
Với trẻ sơ sinh, chăm sóc tai rất đơn giản: lau vành tai, sau tai bằng khăn mềm khi tắm. Không ngoáy vào trong, không nhỏ gì vào tai bé.
Trẻ nhỏ: viêm tai, dị vật và tiêm chủng
Trẻ dưới sáu tuổi hay bị viêm tai giữa, một phần vì vòi nhĩ của trẻ ngắn và nằm ngang hơn người lớn, nên dịch từ mũi họng dễ đi lên tai khi trẻ cảm, sổ mũi. Phần lớn đợt viêm khỏi hẳn khi được theo dõi đúng, nhưng dịch đọng lâu trong tai giữa có thể làm trẻ nghe kém tạm thời đúng lúc đang học nói.
- Tiêm chủng đủ theo lịch. Sởi, quai bị, rubella, viêm màng não là những bệnh có thể để lại nghe kém; vắc xin là cách phòng hiệu quả.
- Giữ nhà không khói thuốc. Khói thuốc lá thụ động được ghi nhận làm trẻ dễ viêm tai hơn.
- Không cho trẻ bú bình khi nằm ngửa hẳn. Nhiều bác sĩ khuyên cho bé bú ở tư thế hơi nghiêng đầu cao.
- Cất đồ nhỏ như hạt, viên bi, pin cúc áo khỏi tầm tay trẻ. Trẻ hay nhét vào tai, mũi. Nghi có dị vật thì đưa đi khám, không tự gắp.
- Đồ chơi phát tiếng: chọn loại có âm lượng vừa phải, đừng để trẻ áp sát tai.
- Theo dõi mốc nghe – nói. Trẻ không quay lại khi gọi, chậm nói, hay "ơ, gì cơ" là lý do đi đo thính lực.
Tuổi đi học và thiếu niên: liều âm thanh tự chọn
Đây là lứa tuổi tự quyết định âm lượng: tai nghe khi học trực tuyến, khi xem video, khi đi xe buýt; loa ở tiệc sinh nhật; sân khấu ca nhạc. Tai trẻ hồi phục nhanh sau một đêm ồn nên các em hay chủ quan.
- Bật giới hạn âm lượng trên điện thoại, máy tính bảng của con.
- Dạy các dấu hiệu dễ nhớ: người bên cạnh nghe được nhạc trong tai nghe của mình, hoặc tháo tai nghe ra thấy ù — là đang quá to.
- Khuyến khích nghỉ tai: tháo tai nghe sau mỗi giờ, có lúc yên tĩnh trong ngày.
- Đi xem ca nhạc: đứng xa loa, mang nút bịt tai.
- Chơi nhạc cụ, tập ban nhạc: nên có dụng cụ bảo vệ tai khi tập trong phòng nhỏ.
Với học sinh, nghe kém nhẹ cũng ảnh hưởng tới việc học: lớp học thường ồn, giáo viên đi lại, các em ngồi cuối lớp có thể bỏ lỡ một phần bài giảng mà không biết. Nếu con học sút không rõ lý do, hay hỏi lại bạn, hãy nghĩ tới chuyện đo thính lực.
Người đi làm: tiếng ồn tích luỹ theo năm
Nghe kém do tiếng ồn diễn ra chậm và không đau. Người làm ở xưởng cơ khí, công trường, nhà máy dệt, sân bay, hay người làm nhạc, phục vụ quán bar, phòng hát, tiếp xúc tiếng ồn tám tiếng mỗi ngày trong nhiều năm. Tổn thương tích dần, thường chỉ nhận ra khi đã khó nghe người nói ở chỗ đông.
- Dùng đúng dụng cụ bảo vệ tai được cấp, và đeo suốt thời gian ở chỗ ồn, không chỉ lúc ồn nhất. Nút tai phải nhét đúng cách mới có tác dụng.
- Đo thính lực định kỳ, giữ lại kết quả để so sánh qua các năm.
- Nghỉ tai sau giờ làm: tránh về nhà lại đeo tai nghe vặn to hay đi hát ngay.
- Người làm văn phòng đeo tai nghe nhiều giờ: giữ âm lượng thấp, nghỉ tai mỗi giờ.
Sức khoẻ chung cũng liên quan tới tai. Hút thuốc lá, đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch được nhiều nghiên cứu ghi nhận là có liên quan tới nguy cơ nghe kém. Một số thuốc có thể ảnh hưởng tới tai; khi được kê đơn, nếu lo ngại, hãy hỏi bác sĩ, không tự ý dùng hoặc ngừng thuốc.
Người cao tuổi: nghe kém do tuổi và vai trò của người nhà
Nghe kém do tuổi thường đến từ từ, ở cả hai tai, bắt đầu từ tiếng cao: tiếng chim, tiếng chuông, giọng trẻ con, các phụ âm "s", "x". Người lớn tuổi hay nói "nghe thấy mà không rõ", và khó nhất là ở chỗ đông, như đám cưới, bữa cơm gia đình đông người.
- Đo thính lực định kỳ, nhất là từ khoảng 50–60 tuổi, hoặc sớm hơn khi người nhà thấy ông bà hay hỏi lại, vặn tivi to.
- Dùng hỗ trợ nghe sớm nếu bác sĩ, chuyên viên thính học khuyên. Không tự mua thiết bị khuếch đại trôi nổi thay cho máy trợ thính được đo chỉnh.
- Kiểm tra ráy tai khi có cảm giác bít: người cao tuổi dễ tích ráy hơn. Để nhân viên y tế lấy, không tự ngoáy.
- Giữ sinh hoạt xã hội. Nghe kém dễ khiến người già ngại trò chuyện, thu mình. Khuyến khích ông bà tiếp tục gặp gỡ, tham gia sinh hoạt quen thuộc.
Người nhà có thể giúp gì
- Nói chuyện đối diện, để ông bà nhìn thấy miệng và nét mặt.
- Nói rõ và chậm hơn một chút, không cần hét — hét làm méo tiếng và nghe như đang giận.
- Tắt tivi, nhạc khi trò chuyện; chọn chỗ ngồi yên ở quán ăn.
- Nếu ông bà không nghe rõ, nói lại bằng câu khác thay vì lặp đúng câu cũ to hơn.
- Đừng trả lời thay, đừng cười khi ông bà nghe nhầm.
Thói quen chung cho mọi lứa tuổi
- Không đưa tăm bông, que, kẹp vào sâu trong ống tai; chỉ lau vành tai và cửa tai.
- Không nhỏ dầu, tỏi, rượu, nước lá hay dung dịch tự pha vào tai.
- Giữ âm lượng vừa phải và nhớ rằng thời gian cũng quan trọng như độ to.
- Lau khô cửa tai sau khi bơi, gội đầu; không bơi khi tai đang đau.
- Khi đi máy bay, nuốt, ngáp từ lúc máy bay bắt đầu hạ độ cao.
- Đi đo thính lực khi có dấu hiệu nghe kém, thay vì chờ "kém hẳn".
Khi nào cần đi khám
Ở bất kỳ tuổi nào, đi khám tai mũi họng (trẻ em: bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi) khi:
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên — đi khám ngay, càng sớm càng tốt.
- Ù tai một bên kéo dài, hoặc ù tai kèm chóng mặt.
- Đau tai, chảy dịch, mủ hoặc máu từ tai; sốt kèm đau tai.
- Bị đập vào tai, ở gần tiếng nổ lớn rồi nghe kém.
- Trẻ không giật mình với tiếng động, không quay lại khi gọi, chậm nói.
- Người lớn tuổi hay hỏi lại, vặn tivi to, ngại trò chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để giữ đôi tai khoẻ?
Không ngoáy sâu vào tai, giữ âm lượng vừa phải và cho tai nghỉ, bảo vệ tai ở nơi ồn, tiêm chủng đầy đủ cho trẻ, và đo thính lực khi có dấu hiệu nghe kém. Nghe kém đột ngột thì đi khám ngay.
Người lớn tuổi bao lâu nên đo thính lực một lần?
Không có lịch chung cho mọi người, nhưng từ khoảng 50–60 tuổi nên đo định kỳ theo lời khuyên của bác sĩ, hoặc sớm hơn khi người nhà thấy ông bà hay hỏi lại, vặn tivi to.
Trẻ em có cần bảo vệ tai khỏi tiếng ồn không?
Có. Tai trẻ nhạy và trẻ ít tự nhận ra khi âm quá to. Nên giới hạn âm lượng thiết bị của trẻ, cho trẻ đeo chụp tai khi đi sự kiện ồn, và chọn đồ chơi phát tiếng vừa phải.
Vì sao người già hay nghe không rõ?
Theo tuổi, các tế bào lông trong ốc tai, nhất là vùng nhận tiếng cao, giảm dần. Người già vẫn nghe thấy giọng nói nhưng khó phân biệt các phụ âm, nhất là ở chỗ ồn, nên hay nói "nghe thấy mà không rõ".
Nghe kém có phòng được không?
Nhiều trường hợp phòng được hoặc làm chậm lại được: tiêm chủng, tránh tiếng ồn quá mức, chăm sóc tai đúng cách, kiểm soát bệnh mạn tính, không tự ý dùng thuốc. WHO cho rằng phần lớn nghe kém ở trẻ em có nguyên nhân phòng được.
