Ù tai, đau tai khi máy bay hạ cánh xảy ra vì áp suất không khí trong cabin tăng nhanh, trong khi khoảng không sau màng nhĩ chưa kịp cân bằng theo. Cách xử lý là giúp vòi nhĩ — ống nhỏ nối tai giữa với họng — mở ra: nuốt, ngáp, nhai, hoặc bịt mũi ngậm miệng rồi thổi nhẹ. Phần lớn trường hợp tai "bụp" một cái là hết; nếu đau dữ dội, chảy dịch, hay nghe kém kéo dài nhiều ngày sau chuyến bay thì cần đi khám tai mũi họng.
Tai giữa: một căn phòng kín có một cửa sổ nhỏ
Sau màng nhĩ là tai giữa, một khoang nhỏ chứa không khí và ba xương con. Khoang này gần như kín, chỉ thông ra ngoài qua vòi nhĩ (còn gọi là vòi Eustache, theo tên nhà giải phẫu người Ý Bartolomeo Eustachi ở thế kỷ 16). Vòi nhĩ chạy từ tai giữa xuống phía sau mũi họng, dài khoảng 3–4 cm ở người lớn.
Bình thường vòi nhĩ đóng. Nó chỉ mở ra trong khoảnh khắc khi ta nuốt, ngáp hay nhai, cho không khí đi qua để áp suất trong tai giữa bằng áp suất bên ngoài. Ta hầu như không để ý, trừ khi áp suất ngoài thay đổi nhanh: đi thang máy tốc độ cao, lái xe đổ đèo, lặn xuống nước, và rõ nhất là khi đi máy bay.
Vì sao lúc hạ cánh khó chịu hơn lúc cất cánh
Máy bay chở khách giữ áp suất cabin thấp hơn mặt đất một chút trong lúc bay bằng — tương đương đang ở độ cao khoảng 1.800–2.400 m so với mực nước biển. Áp suất thay đổi theo hai chiều:
| Giai đoạn | Áp suất cabin | Chuyện xảy ra trong tai |
|---|---|---|
| Cất cánh, lên cao | Giảm dần | Không khí trong tai giữa nở ra, tự đẩy mở vòi nhĩ để thoát ra ngoài. Thường chỉ thấy "lụp bụp" nhẹ. |
| Bay bằng | Ổn định | Tai thường không có cảm giác gì. |
| Hạ độ cao, hạ cánh | Tăng dần | Áp suất ngoài lớn hơn, ép màng nhĩ lõm vào trong. Không khí phải đi ngược vào tai giữa, nhưng vòi nhĩ không tự mở dễ theo chiều này. |
Đầu vòi nhĩ phía họng giống một cái van mềm: không khí từ trong ra thì dễ đẩy mở, còn từ ngoài vào thì van càng bị ép chặt nếu ta không chủ động mở nó. Đó là lý do khó chịu tập trung vào khoảng 20–30 phút cuối chuyến bay. Nếu chênh lệch áp suất lớn mà kéo dài, màng nhĩ bị kéo căng gây đau, khoang tai giữa có thể tiết dịch, thậm chí bầm, chảy máu nhỏ. Tình trạng này gọi chung là chấn thương áp lực ở tai.
Cách cân bằng áp suất tai trên máy bay
Những cách nhẹ nhàng, làm trước
- Nuốt nhiều lần. Nhấp từng ngụm nước, ngậm một viên kẹo cứng để nuốt nước bọt.
- Ngáp, kể cả ngáp giả: há miệng rộng, kéo hàm xuống. Đây là động tác mở vòi nhĩ rất hiệu quả.
- Nhai kẹo cao su từ lúc máy bay bắt đầu giảm độ cao.
- Thức trong lúc hạ cánh. Khi ngủ, ta nuốt ít hơn hẳn nên áp suất dồn lại mà không biết; tỉnh dậy đúng lúc tiếp đất là lúc tai đau nhất.
Thổi nhẹ khi bịt mũi
Nếu các cách trên chưa đủ: ngậm miệng, bịt hai lỗ mũi bằng ngón tay, rồi thổi thật nhẹ như đang cố thổi không khí ra mũi, cho tới khi nghe "bụp" ở tai. Động tác này có tên là nghiệm pháp Valsalva, theo tên nhà giải phẫu Antonio Maria Valsalva (thế kỷ 17–18).
Điều quan trọng là nhẹ. Thổi mạnh, thổi liên tục khi tai không mở được có thể gây hại. Nếu thử vài lần không thấy "bụp", hãy quay lại nuốt và ngáp, và đừng cố thêm.
Một cách khác cũng hay được hướng dẫn: bịt mũi rồi nuốt (nghiệm pháp Toynbee). Có người thấy cách này dễ hơn.
Bắt đầu sớm, đừng chờ đau
Khi máy bay bắt đầu giảm độ cao (thường có thông báo, hoặc cảm thấy máy chúi nhẹ xuống), hãy bắt đầu nuốt, ngáp đều đặn. Cân bằng từng chút sẽ dễ hơn nhiều so với đợi tới khi màng nhĩ đã bị ép căng.
Trẻ nhỏ trên máy bay
Vòi nhĩ của trẻ nhỏ ngắn, hẹp và nằm ngang hơn người lớn, nên trẻ khó tự cân bằng áp suất. Trẻ lại không biết ngáp hay thổi theo lệnh, nên hay khóc khi máy bay hạ cánh. Tiếng khóc thật ra lại giúp vòi nhĩ mở, nên cha mẹ không cần quá ngượng.
- Cho bú mẹ, bú bình hoặc ngậm ti giả trong lúc máy bay cất cánh và nhất là lúc hạ cánh, để trẻ nuốt liên tục.
- Với trẻ lớn hơn: cho uống nước bằng ống hút, nhai đồ ăn nhẹ, dạy trẻ "ngáp như sư tử".
- Giữ trẻ ngồi hơi thẳng lúc bú, đừng để trẻ nằm hẳn.
- Nếu trẻ đang sổ mũi, viêm họng hay mới bị đau tai, hỏi bác sĩ trước chuyến bay.
Bay khi đang cảm, nghẹt mũi
Khi bị cảm, viêm mũi, viêm xoang hay dị ứng, niêm mạc quanh đầu vòi nhĩ sưng lên, ống càng khó mở. Người đang nghẹt mũi nặng có nguy cơ đau tai nhiều hơn hẳn khi đi máy bay.
- Nếu có thể, cân nhắc dời chuyến bay khi đang nghẹt mũi nặng hoặc đang đau tai.
- Nếu bắt buộc phải bay, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước chuyến đi để được tư vấn cách làm thông mũi phù hợp với sức khoẻ của mình. Không tự ý dùng thuốc theo lời truyền miệng.
- Người vừa phẫu thuật tai, mũi, xoang, hay đang điều trị bệnh tai, cần hỏi bác sĩ trước khi bay.
Cùng một nguyên lý: lặn, đổ đèo, thang máy
Lặn xuống nước làm áp suất tăng nhanh hơn nhiều so với máy bay hạ cánh: mỗi khoảng 10 m nước thêm áp suất bằng cả một lần áp suất khí quyển. Vì vậy người học lặn được dạy cân bằng tai sớm và thường xuyên trên đường xuống, không bao giờ cố lặn tiếp khi tai đau. Lái xe đổ đèo dài cũng có thể gây ù tai nhẹ; nuốt hoặc ngáp là đủ.
Nguyên tắc chung: đau là tín hiệu dừng. Khi lặn, đau tai thì ngoi lên một chút cho đỡ rồi cân bằng lại; khi bay, đau tai thì tiếp tục nuốt, ngáp, thổi nhẹ.
Khi nào cần đi khám
Ù tai, nghe hơi lùng bùng sau khi hạ cánh có thể kéo dài vài giờ và tự hết. Đi khám tai mũi họng khi:
- Nghe kém rõ rệt, nhất là ở một bên, kéo dài sau chuyến bay hoặc chuyến lặn — đi khám sớm.
- Đau tai dữ dội, hoặc đau không giảm sau một hai ngày.
- Chảy dịch, máu từ tai.
- Chóng mặt, buồn nôn, mất thăng bằng, nhất là sau khi lặn.
- Tai bị bít, ù kéo dài nhiều ngày.
- Trẻ sốt, quấy, kéo tai sau chuyến bay.
Bác sĩ sẽ soi tai để xem màng nhĩ, có thể đo nhĩ lượng để biết tai giữa có dịch hay không, và hướng dẫn cách xử lý phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đi máy bay bị ù tai?
Áp suất trong cabin thay đổi khi máy bay lên và xuống, còn tai giữa chỉ cân bằng được qua vòi nhĩ — một ống nhỏ nối với họng. Khi vòi nhĩ chưa kịp mở, màng nhĩ bị đẩy hoặc ép, gây ù và đau.
Vì sao máy bay hạ cánh đau tai hơn cất cánh?
Khi hạ cánh áp suất ngoài tăng, không khí phải đi ngược vào tai giữa. Đầu vòi nhĩ giống một van mềm, không khí đi ra dễ nhưng đi vào khó, nên cần chủ động nuốt, ngáp hay thổi nhẹ để mở.
Làm sao hết ù tai khi đi máy bay?
Nuốt nước, nhai kẹo, ngáp từ lúc máy bay bắt đầu giảm độ cao. Nếu chưa đỡ, bịt mũi ngậm miệng rồi thổi thật nhẹ cho đến khi nghe "bụp". Đừng thổi mạnh và đừng ngủ lúc hạ cánh.
Trẻ sơ sinh đi máy bay bị đau tai phải làm sao?
Cho trẻ bú mẹ, bú bình hoặc ngậm ti giả trong lúc cất cánh và hạ cánh để trẻ nuốt liên tục. Giữ trẻ ngồi hơi thẳng. Nếu trẻ đang sổ mũi hay mới đau tai, hỏi bác sĩ trước chuyến bay.
Ù tai sau khi đi máy bay bao lâu thì hết?
Thường vài giờ, đôi khi tới một hai ngày nếu đang nghẹt mũi. Nếu nghe kém rõ, đau tai nhiều, chảy dịch hoặc chóng mặt, hay ù kéo dài nhiều ngày, cần đi khám tai mũi họng.
