Ù tai sau khi đi karaoke, xem ca nhạc: vì sao và khi nào cần khám

Ù tai sau một tối karaoke hay một buổi ca nhạc là dấu hiệu tai vừa chịu một lượng âm thanh vượt sức: các tế bào lông trong ốc tai bị "mỏi", tạm thời kém nhạy và phát ra tiếng ù. Phần lớn trường hợp tiếng ù và cảm giác nghe như bị bông che sẽ giảm dần trong vài giờ đến một hai ngày. Nhưng nếu tai không trở lại bình thường sau khoảng một ngày, nghe kém rõ ở một bên, hoặc ù kèm chóng mặt, cần đi khám tai mũi họng ngay.

Chuyện gì xảy ra trong tai sau một đêm ồn

Âm thanh đi vào ống tai, làm màng nhĩ rung, ba xương con truyền rung động vào ốc tai. Trong ốc tai có hàng nghìn tế bào lông xếp thành hàng, mỗi vùng phụ trách một dải tần số. Khi rung động tới, các "bó lông" nhỏ trên đỉnh tế bào nghiêng qua lại, biến chuyển động thành tín hiệu thần kinh gửi lên não.

Khi âm thanh quá to và kéo dài, các bó lông bị xô đẩy mạnh hơn mức chịu đựng. Tế bào phải làm việc liên tục, tiêu hao năng lượng, có thể sưng, rối loạn tạm thời. Kết quả là ngưỡng nghe bị nâng lên: âm nhỏ không còn nghe rõ như trước. Các chuyên gia gọi đây là dịch chuyển ngưỡng nghe tạm thời. Đó là lý do khi bước ra khỏi phòng hát, tiếng người nói chuyện bên ngoài nghe như vọng qua một lớp kính.

Vì sao lại có tiếng ù

Tiếng ù (o o, xì xì, hay một nốt cao rít) không phát ra từ bên ngoài. Khi tín hiệu từ một vùng của ốc tai yếu đi, các tế bào thần kinh trên đường nghe lên não có xu hướng "tự tăng âm lượng" để bù, và sự hoạt động thừa đó được cảm nhận như một âm thanh. Vì vậy tiếng ù thường có cao độ gần với dải tần bị ảnh hưởng nhiều nhất.

Phòng karaoke và buổi ca nhạc ồn đến mức nào

Không có con số chung cho mọi phòng hát hay sân khấu, vì còn tuỳ dàn loa, kích thước phòng, chỗ đứng. Tuy vậy, có thể hình dung qua các mức phổ biến:

Decibel là thang logarit: tăng khoảng 10 dB là cường độ âm gấp khoảng 10 lần. Theo mốc an toàn hay được WHO dẫn, tai người lớn chịu được khoảng 85 dB trong 8 giờ mỗi ngày, và cứ tăng 3 dB thì thời gian an toàn giảm một nửa. Tính theo cách đó, ở khoảng 100 dB tai chỉ nên chịu chừng 15 phút. Một tối karaoke ba tiếng trong phòng kín, loa đặt sát chỗ ngồi, vượt mức này nhiều lần.

Năm 2022, WHO đưa ra bộ tiêu chuẩn toàn cầu cho các địa điểm và sự kiện âm nhạc, trong đó khuyến nghị mức âm trung bình không vượt quá khoảng 100 dB, có đo theo dõi, có chỗ nghỉ yên tĩnh và phát nút bịt tai cho khán giả. Con số này cho thấy chính các tổ chức y tế cũng coi khoảng 100 dB là trần, không phải mức thoải mái.

Tạm thời không có nghĩa là vô hại

Điều nhiều người chưa biết: tai "hồi lại" sau một đêm ồn chưa chắc là đã lành hẳn. Nghiên cứu trên chuột của Sharon Kujawa và Charles Liberman (công bố năm 2009) cho thấy sau một lần tiếp xúc tiếng ồn gây dịch chuyển ngưỡng tạm thời, ngưỡng nghe trở về bình thường nhưng một phần các điểm nối giữa tế bào lông và sợi thần kinh đã mất vĩnh viễn. Hiện tượng này được gọi là bệnh lý khớp thần kinh ốc tai, đôi khi gọi nôm na là "nghe kém ẩn".

Ở người, mức độ của hiện tượng này vẫn đang được nghiên cứu và còn tranh luận. Nhưng thông điệp thực tế khá rõ: mỗi lần ù tai sau tiếng ồn là một lời cảnh báo. Lặp đi lặp lại nhiều năm, tổn thương có thể tích lại thành nghe kém thật, bắt đầu từ việc khó nghe người nói trong chỗ đông, rồi mới tới khó nghe ở chỗ yên tĩnh. Tế bào lông ở người đã chết thì không mọc lại.

Sau một đêm ồn nên làm gì

• Cho tai nghỉ. Trong khoảng một ngày sau đó, tránh thêm tiếng ồn lớn: không đeo tai nghe vặn to, không đi tiếp tăng hai.
• Đừng cố "át" tiếng ù bằng nhạc to. Nếu tiếng ù làm khó ngủ, một âm nền nhỏ, êm (quạt, tiếng mưa mở rất khẽ) có thể dễ chịu hơn, nhưng mức phải nhỏ.
• Theo dõi. Để ý xem tiếng ù và cảm giác bít tai có giảm dần qua từng giờ không, có lệch hẳn về một bên không.
• Không tự nhỏ gì vào tai, không ngoáy tai vì nghĩ "chắc có ráy".

Lần sau đi hát, đi xem ca nhạc: giữ tai thế nào

Ở phòng karaoke

• Ngồi xa loa, đừng ngồi ngay trước mặt loa trầm hay loa treo.
• Thống nhất với cả nhóm giảm âm lượng tổng và âm lượng micro. Hát hay không nằm ở chỗ to.
• Ra ngoài nghỉ vài phút sau mỗi chừng nửa tiếng. Hành lang yên tĩnh là chỗ để tai "thở".
• Nếu phải nói gào mới nghe được người ngồi cạnh, đó là dấu hiệu phòng đang quá to.

Ở buổi ca nhạc, lễ hội

• Đứng cách xa dàn loa chính; giữa khán phòng thường dễ chịu hơn sát sân khấu.
• Mang nút bịt tai. Loại dành cho người nghe nhạc giảm đều các dải tần nên nhạc vẫn rõ, chỉ nhỏ đi.
• Đưa trẻ nhỏ đi xem thì cho trẻ đeo chụp tai chống ồn vừa cỡ và giữ trẻ xa loa.
• Không uống rượu bia quá đà: khi say, người ta ít nhận ra tai đang bị quá tải.

Một mẹo đơn giản: nếu ra về mà tai ù hoặc nghe như bị che, lần sau hãy đứng xa hơn hoặc đeo nút bịt tai. Tai của mỗi người chịu đựng khác nhau, và tiếng ù chính là thước đo riêng của mình.

Người làm việc trong môi trường nhạc lớn

Nhân viên phòng hát, quán bar, người phụ trách âm thanh, nhạc công nghe tiếng lớn nhiều giờ mỗi ngày, nhiều ngày mỗi tuần. Với họ, chuyện không còn là "một đêm ồn" mà là tích luỹ. Nên đeo dụng cụ bảo vệ tai trong ca làm, xen giờ nghỉ ở chỗ yên tĩnh, và đi đo thính lực định kỳ để phát hiện sớm thay đổi, trước khi nó thành nghe kém thấy rõ.

Khi nào cần đi khám

Đi khám chuyên khoa tai mũi họng khi:

• Nghe kém rõ rệt, nhất là ở một bên, không cải thiện sau khoảng 24 giờ — đi khám ngay, càng sớm càng tốt. Nghe kém đột ngột được điều trị sớm có cơ hội hồi phục tốt hơn.
• Ù tai kèm chóng mặt, buồn nôn, mất thăng bằng.
• Đau tai, chảy dịch hoặc máu từ tai, nhất là sau khi ở rất gần một tiếng nổ, pháo hay loa công suất lớn.
• Ù tai một bên kéo dài nhiều ngày, hoặc ù tai cứ lặp lại sau mỗi lần đi chơi chỗ ồn.
• Thấy khó nghe người khác nói ở chỗ đông dù ở chỗ yên vẫn nghe được.

Bác sĩ sẽ hỏi bệnh, soi tai và thường đề nghị đo thính lực để biết chính xác ngưỡng nghe ở từng tần số. Đừng tự dùng thuốc hay mẹo dân gian để "chữa ù".