Máy trợ thính là thiết bị nhỏ đeo ở tai, thu âm thanh, xử lý rồi khuếch đại có chọn lọc theo đúng những tần số mà tai người đeo nghe kém. Máy dành cho người đã được đo thính lực và có mức nghe kém mà máy giúp được — thường là nghe kém do tai trong, hay gặp ở người lớn tuổi. Máy không chữa lành tai, không làm tai "lười" đi, và chỉ phát huy khi được đo, chỉnh đúng cho từng người, kèm vài tuần tập quen.
Máy trợ thính gồm những gì
Dù to hay nhỏ, máy nào cũng có bốn phần chính:
- Micro thu âm thanh xung quanh, đổi thành tín hiệu điện.
- Bộ xử lý — ở máy kỹ thuật số là một con chip — phân tích âm thanh theo từng dải tần, tăng mạnh ở dải tai nghe kém, tăng ít ở dải tai còn nghe tốt, và giảm bớt những tiếng quá to.
- Loa nhỏ (người trong nghề gọi là bộ thu) phát âm thanh đã xử lý vào ống tai.
- Nguồn điện: pin cúc áo hoặc pin sạc.
Điểm khác biệt lớn giữa máy trợ thính thật và một chiếc "loa tai" khuếch đại đơn giản nằm ở bộ xử lý. Người nghe kém do tuổi thường nghe tiếng trầm còn tạm, nhưng kém nhiều ở tiếng cao — nơi có các phụ âm như "s", "x", "t", "ph" giúp phân biệt từ. Nếu chỉ tăng to mọi thứ, tiếng trầm sẽ ầm ầm khó chịu mà lời nói vẫn không rõ. Máy được chỉnh theo thính lực đồ sẽ bù đúng chỗ thiếu.
Nhiều máy hiện nay còn có chế độ giảm ồn, micro định hướng ưu tiên âm từ phía trước, chống rít, và kết nối không dây với điện thoại, tivi.
Các kiểu máy trợ thính
| Kiểu | Đặc điểm | Thường hợp với |
|---|---|---|
| Đeo sau tai | Thân máy nằm sau vành tai, âm dẫn qua ống nhỏ vào khuôn tai | Nhiều mức nghe kém, cả nặng; trẻ em; người khó thao tác với vật nhỏ |
| Loa trong tai (thân sau tai, loa nằm trong ống tai) | Gọn, kín đáo, âm tự nhiên | Nghe kém nhẹ đến trung bình – nặng, phổ biến ở người lớn |
| Trong tai, trong ống tai | Đúc theo khuôn tai, nằm ở hốc tai hoặc ống tai | Nghe kém nhẹ đến trung bình, người muốn kín đáo |
| Nằm sâu trong ống tai | Rất nhỏ, gần như không nhìn thấy | Nghe kém nhẹ đến trung bình; ống tai đủ rộng; pin nhỏ, khó thao tác |
Máy nhỏ nhất không phải lúc nào cũng là máy tốt nhất. Kiểu máy phụ thuộc vào mức nghe kém, hình dạng ống tai, độ khéo tay, thị lực của người đeo, và lối sống. Người lớn tuổi run tay, mắt kém thường dễ dùng máy to hơn một chút.
Ai cần máy trợ thính
Không ai nên tự kết luận "mình cần máy". Con đường đúng là:
- Khám tai mũi họng để loại trừ những nguyên nhân chữa được bằng cách khác: nút ráy, dịch tai giữa, viêm tai, thủng màng nhĩ.
- Đo thính lực đầy đủ để biết mức và dạng nghe kém ở từng tai.
- Tư vấn với chuyên viên thính học xem máy có giúp được không, kiểu nào phù hợp.
- Chỉnh máy theo thính lực đồ, đeo thử, tái khám để chỉnh tiếp.
Những người thường được tư vấn dùng máy: nghe kém do tuổi, nghe kém do tiếng ồn, một số dạng nghe kém bẩm sinh ở trẻ. Với nghe kém rất nặng hay sâu, máy có thể không đủ, và bác sĩ có thể bàn tới các lựa chọn khác như cấy ốc tai điện tử.
Vì sao không nên chờ "điếc hẳn mới đeo"
Nhiều người lớn tuổi để nghe kém nhiều năm mới chịu đi đo, vì ngại, vì nghĩ "già thì phải vậy". Khoảng thời gian đó không trung tính: người nghe kém dễ thu mình, ngại tụ tập, ít trò chuyện, và người nhà cũng mệt vì phải nhắc đi nhắc lại. Uỷ ban Lancet về sa sút trí tuệ đã xếp nghe kém (đặc biệt từ tuổi trung niên) vào nhóm các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Mối liên hệ này còn đang được nghiên cứu thêm, nhưng giữ cho người lớn tuổi nghe được, nói chuyện được là việc rất đáng làm.
Những hiểu lầm thường gặp
"Đeo máy trợ thính làm tai kém đi"
Máy được chỉnh đúng không làm hỏng tai. Điều người ta hay gặp là: sau thời gian đeo máy, tháo máy ra thấy thế giới "im" hơn trước. Đó là vì não đã quen lại với việc nghe đủ, nên nhận ra rõ hơn mình nghe kém thế nào khi không có máy. Tai vẫn vậy, chỉ là cảm nhận thay đổi. Còn thính lực có thể giảm dần theo tuổi, dù đeo hay không đeo máy.
"Đeo vào là nghe như hồi trẻ"
Máy giúp nhiều, nhưng không trả lại đôi tai tuổi hai mươi. Những tuần đầu, nhiều người thấy âm thanh lạ, tiếng giấy sột soạt, tiếng bước chân, tiếng nước chảy nghe "to quá". Não cần khoảng vài tuần để quen. Đeo đều mỗi ngày, bắt đầu ở chỗ yên tĩnh rồi mới tới chỗ đông, và quay lại chỉnh máy khi cần.
"Máy khuếch đại rẻ cũng vậy thôi"
Các thiết bị khuếch đại âm thanh bán trôi nổi thường tăng to đều mọi tần số, không chỉnh theo tai người dùng, có thể khuếch đại cả tiếng ồn tới mức khó chịu. Dùng thay máy trợ thính được đo chỉnh có thể làm người dùng thất vọng, bỏ hẳn, và lỡ việc đi khám tìm nguyên nhân nghe kém. Ở một số nước, như Hoa Kỳ từ năm 2022, đã có loại máy trợ thính bán không cần đơn cho người lớn nghe kém nhẹ đến trung bình — nhưng đó vẫn là thiết bị theo chuẩn y tế, khác với "loa tai" khuếch đại.
"Một tai nghe kém thì đeo một bên là đủ"
Nếu cả hai tai cùng nghe kém, đeo cả hai bên thường giúp định hướng âm thanh tốt hơn và nghe rõ hơn ở chỗ ồn, vì não cần tín hiệu từ hai phía. Quyết định cụ thể tuỳ kết quả đo và lời khuyên của chuyên viên.
"Máy trợ thính chỉ dành cho người già"
Trẻ em, người trẻ, người đi làm đều có thể cần. Với trẻ, máy giúp tiếp cận âm thanh lời nói trong giai đoạn học ngôn ngữ, và cần được theo dõi, chỉnh lại thường xuyên khi bé lớn.
Sống cùng máy trợ thính: vài thói quen
- Tháo máy khi tắm, gội, bơi, và cất vào hộp khi ngủ.
- Giữ máy khô; để ý mồ hôi, độ ẩm. Một số người dùng hộp hút ẩm theo hướng dẫn của nơi cấp máy.
- Lau máy, làm sạch đầu loa, thay màng lọc ráy theo hướng dẫn.
- Kiểm tra tai định kỳ vì người đeo máy dễ bị tích ráy.
- Báo cho nơi chỉnh máy khi thấy máy rít, nghe méo, hay đau ở tai.
- Người nhà: nói chuyện đối diện, nói rõ chứ không cần hét, tắt tivi khi trò chuyện. Máy giúp, nhưng cách nói chuyện cũng giúp.
Khi nào cần đi khám
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên, kể cả ở người đang đeo máy — đi khám ngay, đừng nghĩ là máy hỏng.
- Thấy nghe kém dần, hay phải hỏi lại, vặn tivi to — đi khám và đo thính lực trước khi nghĩ tới máy.
- Đau tai, chảy dịch, ngứa nhiều, nổi mẩn ở chỗ máy chạm vào.
- Ù tai một bên kéo dài, hoặc ù tai kèm chóng mặt.
- Đã đeo máy nhưng vẫn nghe không rõ sau nhiều tuần — tái khám để đo lại và chỉnh máy.
- Trẻ nghe kém đang đeo máy mà có vẻ phản ứng kém đi.
Câu hỏi thường gặp
Máy trợ thính hoạt động như thế nào?
Micro thu âm, bộ xử lý tăng mạnh ở các tần số tai nghe kém và tăng ít ở tần số còn nghe tốt, rồi loa nhỏ phát vào ống tai. Máy được chỉnh theo thính lực đồ của từng người nên khác hẳn một chiếc loa khuếch đại đơn thuần.
Đeo máy trợ thính có làm tai kém đi không?
Máy được đo chỉnh đúng không làm hỏng tai. Cảm giác "tháo máy ra nghe kém hơn" là do não đã quen nghe đủ. Thính lực có thể giảm dần theo tuổi dù có đeo máy hay không.
Ai cần đeo máy trợ thính?
Người đã được khám tai mũi họng, đo thính lực và có mức nghe kém mà máy giúp được, thường là nghe kém do tuổi hoặc do tiếng ồn. Không nên tự mua máy khi chưa khám, vì nghe kém có thể do nguyên nhân chữa được.
Máy khuếch đại âm thanh có thay được máy trợ thính không?
Thường là không. Máy khuếch đại tăng to đều mọi âm, không chỉnh theo tai người dùng, dễ làm tiếng ồn khó chịu mà lời nói vẫn không rõ. Máy trợ thính được đo chỉnh phù hợp hơn cho người nghe kém.
Mới đeo máy trợ thính bao lâu thì quen?
Thường cần vài tuần để não quen với những âm thanh đã lâu không nghe rõ. Đeo đều mỗi ngày, bắt đầu ở chỗ yên tĩnh và tái khám để chỉnh máy khi cần.
